بۇگىن ماعجان جۇمابايەۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە - 125 جىل
بيىل اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى تۇركى اكادەمياسى 2018-جىلدى «ماعجان جىلى» دەپ جاريالادى. اكادەميا وسىعان وراي تۇركىستان يدەياسىن تۋ ەتكەن اقىننىڭ شىعارمالارىن شەت تىلدەرگە اۋدارىپ، باسىپ شىعارۋدى قولعا الدى.
وسى يگى ءىستىڭ باستاماسى رەتىندە ساۋىردە پاريجدەگى يۋنەسكونىڭ شتاب-پاتەرىندە ميچيگان شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى تيمۋر كوجاوعلى ءوزىنىڭ «ماعجان - وتتىڭ، ەركىندىك پەن ماحابباتتىڭ اقىنى» اتتى كىتابىن تانىستىردى. تۋىندىدا ماعجاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى سۋرەتتەلەدى. اتالعان كىتاپتا اقىننىڭ 16 ولەڭى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان.
سونداي-اق، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ونىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىنىڭ العاش رەت وزبەك تىلىندە جارىق كورۋىنە دە مۇرىندىق بولدى. ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ولەڭدەرىن وزبەك تىلىنە تالانتتى اقىن، بىلىكتى اۋدارماشى، قاراقالپاقستاننىڭ حالىق اقىنى مۇزاففار احماد ءتارجىمالادى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تۇركىستان قالاسىندا ماعجاننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرگەن بولاتىن. وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن پەتروپاۆلدا اقىننىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشى اشىلدى.
ماعجان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى بۋلايەۆ (قازىرگى ماعجان جۇمابايەۆ) اۋدانىندا تۋعان. اۋەلى اۋىل مولداسىنان ساباق الادى. 1910-1913-جىلدارى ۋفا قالاسىندا «عاليا» مەدرەسەسىندە وقيدى. وسىندا ءجۇرىپ ابايدىڭ ولەڭدەر جيناعىمەن تانىسىپ، تاتار اقىن-جازۋشىلارىمەن دوستاسادى. اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىن وقىپ ۇيرەنۋىن جالعاستىرادى. ورىس تىلىنەن ساباق الادى. 1913-1917-جىلدارى ومبىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەميناريادا وقىپ، ونى ۇزدىك بىتىرەدى. 1923-1926-جىلدارى ماسكەۋدە كوركەم ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقيدى. 1927-1929-جىلدارى بۋرابايدا، ودان سوڭ پەتروپاۆلدا وقىتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان.
1912-جىلى قازان شاھارىندا «شولپان» اتتى ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. «باتىر بايان»، «وقجەتپەستىڭ قياسىندا»، «قويلىبايدىڭ قوبىزى»، «وتىرىك ەرتەگى»، «شىن ەرتەگى» پوەمالارىندا ادام جانىنىڭ، پسيحولوگيالىق الەمنىڭ قۇپيا سىرلارىن، يىرىمدەرىن، دامۋ ديالەكتيكاسىن اسقان شەبەرلىكپەن كەستەلەپ ورنەكتەي بىلگەن. كەڭەس جىلدارى ەكى ولەڭدەر جيناعىن جاريالادى. العاشقىسى - 1922-جىلى قازاندا، ەكىنشىسى تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان.
ادەبي شىعارمالارىمەن بىرگە ماعجاننىڭ قالامىنان تۋعان عىلىمي ەڭبەكتەر، وقۋ قۇرالدارى دا كەزىندە حالقىنىڭ قىزمەتىنە جاراپ، ەلەۋلى مانگە يە بولدى. جاستاردى وقۋ، بىلىمگە شاقىرعان قالامگەر پەداگوگيكا سالاسىندا ءبىرقاتار ەڭبەك جازدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا، مۇعالىمدەرگە ارناپ «پەداگوگيكا»، «باستاۋىش مەكتەپتە انا ءتىلىن وقىتۋ ءجونى» ەڭبەكتەرىن جاريالاعان.
1929-جىلى جۇمابايەۆ «القا» اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇرعانى ءۇشىن دەگەن ايىپتاۋلارمەن ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالىپ، 10 جىل ايداۋعا كەسىلگەن. 1936-جىلى م. گوركي مەن ە. پەشكوۆانىڭ ارالاسۋىمەن بوستاندىق الىپ، قازاقستانعا ورالىپ، پەتروپاۆل قالاسىنداعى مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن. 1937-جىلى ناۋرىزدا ماعجان جۇمابايەۆ الماتىعا كەلىپ، اۋدارما ىسىمەن اينالىسقان. 1938-جىلى قايتادان قاماۋعا الىنىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
ماعجان - ۇزدىكسىز ىزدەنگەن اقىن. ول قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا، ءوز الدىنا جالعىز ماقساتتى - ۇلتىن وياتۋدى باستى مىندەت ەتىپ قويادى. بۇل - ماعجاننىڭ وزىندىك مانيفەسى بولاتىن. ءتىپتى اباقتىدا، ءوز تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان كەزدە جازعان ولەڭدەرىندە دە وسى مانيفەسكە ساجدە قويادى. شىنتۋايتىندا دا ونىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى اباقتى قابىرعاسىندا جازىلعان. ول قاماۋ مەن تۇرمە ازاپتارى جونىندە جازعاندا دا، اباقتى - قازاق حالقىنىڭ زۇلمات پەن ەزگىدە ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنىڭ ءرامىزى ەكەنىن ولەڭ جولدارىنا دارىتادى.
ماعجان ءوز شىعارماشىلىعىنان باسىنان-اق ۇلتىنىڭ ءبىرتۇتاستىعى، تاعدىرى، ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءارقاشان الاڭداپ، جان كۇيدىرگەن اقىن بولاتىن. ۇلتتىڭ ءبىرتۇتاستىعى، ەڭ الدىمەن، ونىڭ انا تىلىنە بايلانىستى. سوندىقتان ماعجان دا قازاق ۇلتىنىڭ ءبىرتۇتاستىعى مەن الداعى بولاشاعىن انا ءتىلىنىڭ دامۋىنان كورەدى.
ماعجان جۇمابايەۆتىڭ 125 جىلدىڭ مەرەيتويىنا وراي سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جەتى ەلدىڭ دەلەگاتسياسى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا، مەرەكەلىك مەدالدار مەن كىتاپتار دايىندالىپ جاتىر.
«تۇركيا، وزبەكستان، ازەربايجان، قىرعىزستان، اقش، باشقۇرتستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىنەن دەلەگاتسيالار كەلەدى. قۇرمەتتى قوناقتاردى كۇتىپ وتىرمىز - جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلەرى، ماعجانتانۋشى عالىمدار، اقىننىڭ تۋىستارى، گالا-كونسەرت قاتىسۋشىلارى - «ماعجان كوكتەمى» رەسپۋبليكالىق ونەر فەستيۆالىنىڭ جۇلدەگەرلەرى شاقىرتىلدى»، - دەدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى كەمەل وسپانوۆ.
سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «ماعجان جۇمابايەۆتىڭ مۇراسى جانە رۋحانيات» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسياسى ءوتىپ جاتىر.
