ماڭعىستاۋداعى 1133 شىڭىراۋ
سۋىنىڭ تۇشى بولۋى دا عاجاپ ەمەس. ەندى ەڭسەپ سول تۋىرلىق سازدى تۇگەل ويىپ بىتكەندە، ار جاعىنان بالداي ءتاتتى تۇشى سۋ تەسىپ شىقسا، بايسال باي حانعا سالەم بەرەر مە. امان بولسا، بۇكىل الا قىردىڭ ۇستىندەگى جالپاق ەل بۇل شىڭىراۋعا كوزىن ءسۇزىپ وتەدى. بايسال باي داۋلەتىن وسى جولى توكپەگەندە قايدا توگەدى. ايدىنى اسقان جەردە اياماي سىلتەپ قالاتىن شىعار!»
«شىڭىراۋ» پوۆەسى، ءابىش كەكىلبايەۆ
قازاق حالقىنىڭ تىرشىلىك قامىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندە قۇدىقتاردىڭ الاتىن ورنى زور بولدى. قۇدىق - بايىرعى، كۇردەلى جەر استى، گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس. قازىرگى كەزەڭدە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جەر استى سۋلارىن قۇدىق قازۋ ارقىلى پايدالانۋ كونە داۋىرلەردەن قالىپتاسقاندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. قولا ءداۋىرىنىڭ ورتا كەزەڭىندەگى قونىستارعا جاتاتىن باتىس قازاقستانداعى تاستىبۇلاق، سولتۇستىك قازاقستانداعى شاعالالى دەگەن جەرلەردەن ورتاشا ديامەترى 95-100 س م، تەرەڭدىگى 5 مەتر بولاتىن سيليندر تارىزدەس ارحەولوگيالىق قۇدىقتاردىڭ ورىندارى تابىلعان، ياعني سول زاماننىڭ وزىندە ەجەلگى تايپالار قۇدىق قازۋدىڭ كۇردەلى تەحنولوگياسىن مەڭگەرگەن.
قازاق دالاسىنا كەلگەن ساياحاتشىلار، زەرتتەۋشىلەر، اسكەري شەنەۋنىكتەر توپونيميكالىق كارتا جاساعاندا، ەلدى مەكەندەرمەن قاتار، سۋاتتار مەن قۇدىقتار اتتارىن ەنگىزىپ، ولاردىڭ قالا ورتالىعىنان قاشىقتىعىن كورسەتىپ وتىرعان. بۇل ەڭبەكتەردىڭ تاريحي گەوگرافيا، تاريحي توپونيميكا ءۇشىن بەرەرى مول. ولاردىڭ قاتارىندا ب. زالەسسكي، ا. پ. زالەسسكي، ماگ- گاحان، ۆ. پەلتس، س. پ. شۆەتسوۆ، و. س. ۆيالوۆ ت. ب. ەڭبەكتەرىن اتاۋعا بولادى. 
قۇدىقتار قىستاۋ، كوكتەۋ- كۇزدەۋ، جايلاۋدا جانە كوش، كەرۋەن جولدارىندا قازىلدى. مال تابىنىنىڭ مەرزىمدىك جايىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقتار جىل سايىن وزدەرىنىڭ اتا- بابالارى قالىپتاستىرعان كوش جولدارى بويىمەن كوشىپ، جاڭا قونىسقا جەتكەنشە بەلگىلى قۇدىق باسىنا، وزەن بويىنا توقتاپ وتىردى. كوش جانە كەرۋەن جولىنداعى قۇدىقتار كوشپەلىلەر مەن كەرۋەنشىلەر جولىن جالعاستىراتىن، ەل مەن ەلدىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ تۇراتىن ايرىقشا ءماندى بەلگى، سۋ بەكەتى رەتىندە قىزمەت ەتكەن.
كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك وتە اۋىر بولاتىن. مال جايۋ، تولدەتۋ جانە ونى ءوسىرۋ، تابىندى ساقتاپ، اۋىرعان مالدى ەمدەۋ، تابيعي سۋ كوزدەرى جوق ءشول مەن شولەيت وڭىرلەردە قۇدىق قازىپ، ونى قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ ءۇشىن قازاقتاردىڭ كوپ كۇش- جىگەر جۇمساۋىنا تۋرا كەلدى. قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى تابيعاتتىڭ دۇلەي قۇبىلىستارىنا تاۋەلدى ەدى. شۋ قازاقتارى جەتىقوڭىر جايلاۋىنا جەتۋ ءۇشىن بەتپاقدالا، ال سىر قازاقتارى تورعاي ارقىلى قوستاناي جەرىندەگى جايلاۋلارعا جەتۋ ءۇشىن ارىسقۇم، داريالىقتاقىر سياقتى شولدەردى كەسىپ ءوتتى.
سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى قازاقتار ىرعىز، اقتوبە جايلاۋلارىنا كوشەر جولىندا كەمپىرقۇدىق، قىزىلدەمار، قياقتى، جالىندى، التىقۇدىق، قاراجۇز، تاسقۇدىق سياقتى قۇدىقتاردىڭ ۇستىنەن وتكەن. كىشى بورسىق، ۇلكەن بورسىق قۇمدارى، مويىنقۇم، قىزىلقۇم، قاراقۇم سياقتى تابيعي سۋ كوزدەرىنەن جىراق جەرلەردەن قۇدىق قازىپ، ونى قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋى، وزدەرىنىڭ تىرشىلىك قامىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى جانە مالدى شولدەن امان الىپ قالۋدىڭ قامى ەدى. اسىرەسە، سۋى تاپشى تابيعي زونالاردا قۇدىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى بولدى.
كوش جولدارى بويىنداعى اۋىل ۋاقىتشا توقتايتىن قۇدىق باسى دا، تابيعي جانە جاساندى سۋ كوزدەرىمەن قاتار «سۋات» دەپ اتالىپ، ءبىر سۋاتتان ەكىنشى ءبىر سۋاتقا جەتۋ جولىنىڭ قاشىقتىعى 5-10 شاقىرىم بولاتىن. ەرتەدە ادامدار جايىلىمدىق جەر، مەرزىمدىك قونىس قاراعاندا يەلەنگەن جەرگە بەلگى قالدىرىپ كەتىپ وتىرعان، سۋاتقا ءبىرىنشى كەلىپ توقتاعان اۋىل سۋات نەمەسە قۇدىق باسىنداعى ءشوپتىڭ باسىن بۋىپ بايلاعان، بۇل ءداستۇر توپ بۋدىم دەپ اتالعان. ەگەر باسقا اۋىل بايلانعان ءشوپتى كورسە، وندا ولار سۋاتقا توقتاماي ودان ءارى كوشە بەرگەن. 
قازاق جەرىندە قۇدىقتاردىڭ قازىلعان جەرىنە، سۋدىڭ كولەمىنە، سۋ كوزىنىڭ تايازدان جانە تەرەڭنەن شىعاتىنىنا بايلانىستى قۇدىق قازۋدىڭ دا وزىندىك ءارتۇرلى ءادىس- تاسىلدەرى قالىپتاستى. زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىندەگى مالىمەتتەردى زەردەلەي وتىرىپ، پايدالاناتىن ۋاقىت مەرزىمىنە قاراي قۇدىقتاردىڭ ۇزاق جىلدار پايدالاناتىن تۇراقتى، تەرەڭ ەمەس ەتىپ قازىلىپ، كەرەك بولماعان كەزدە كومىپ كەتەتىن ۋاقىتشا تۇرلەرىنىڭ بولعاندىعىن كورەمىز. تۇراقتى قۇدىقتاردىڭ 4-5 مەترگە دەيىن تەرەڭ ەمەس، تاياز، 4-تەن 10 مەترگە دەيىن ورتاشا تەرەڭدىكتەگى، 10 مەتردەن اساتىن تەرەڭ تۇرلەرى بولدى. قازاق حالقىنىڭ ەرتە زامانداردان بەرى كەلە جاتقان گيدروتەحنيكالىق ءبىلىمى قۇدىقشىلىق دەپ اتالعان كاسىپ ءتۇرىن قالىپتاستىردى.
تەرەڭ قۇدىقتار «شىڭىراۋ» دەپ اتالدى. ماڭعىستاۋ، ۇستىرتتە سۋ وتە تەرەڭنەن شىعاتىندىقتان تەك «شىڭىراۋلار» قازىلدى، شىڭىراۋ قۇدىقتاردى تاسپەن شەگەندەگەندىكتەن «تاس قۇدىق» ، «تاس شىڭىراۋ» دەپ تە، تەرەڭ بولعاندىقتان «قۇردىم قۇدىق» دەپ تە اتالدى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ 1926 - جىلى ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اداي ۋەزىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بولعان كەزىندە شىڭىراۋ قۇدىقتارعا ەرەكشە نازار اۋدارعان.
ءا. بوكەيحانوۆ «كازاحي ادايەۆسكوگو ۋەزدا» اتتى ەڭبەگىندە شىڭىراۋ قۇدىقتار جايىندا بىلاي دەگەن: «شىڭىراۋ. وسىلاي اتالعان تەرەڭدىگى 30-40 ساجىن بولاتىن، تاسپەن شەگەندەلگەن قۇدىقتار، مالدان قورعاۋ ماقساتىندا اۋزى تاسپەن، قۇممەن كومكەرىلگەن» . وسى تۇستا ءا. بوكەيحانوۆتىڭ شىڭىراۋ قۇدىقتاردىڭ تەرەڭدىگىنە قاتىستى ساجىن ولشەمى كوڭىل اۋدارتادى. 1 ساجىن 3 ارشىنعا، ال 1 ارشىن 0,71 س م- گە تەڭ، سوندا 1 ساجىن شامامەن 2 م. 13 س م، بولسا، 30 ساجىن تەرەڭدىكتەگى شىڭىراۋ 63,9 مەتر، 40 ساجىن تەرەڭدىكتەگى 85,2 مەتر بولادى.
ءماتىن ورىس تىلىندە جازىلعاسىن ساجىن دەپ بەرگەن، ەرتەدە قۇدىق تەرەڭدىگەن قۇلاش نەمەسە قاداممەن شامامەن ەسەپتەگەن، سوندىقتان 30-40 قۇلاش نەمەسە ادىم دەگەندى ايتسا كەرەك. ويتكەنى بۇل وڭىردە، 1,5 - 2 مەتر جەر قاباتىنان سوڭ قالىڭدىعى 30-40 مەتر، كەيدە ودان دا قالىڭ، ءبىراق جۇمساق تاس قاباتى تۇزىلگەن، سوندىقتان جەر استىنداعى سۋعا جەتۋ ءۇشىن كوزدەگەن جەردىڭ تاس قاباتىن ۇڭگۋ قاجەت ەدى. ول ءۇشىن ۇستىڭگى جەر قاباتىن كەڭ ەتىپ قازىپ الىپ، ءدال ورتاسىنان ديامەترى 1,5 مەتردەي ەتىپ تاستى دوڭگەلەتە سۇيمەنمەن (باسى ۇشكىر تەمىر قۇرال، ونى بالىقشىلار مۇز ويۋعا قولدانعان) تەسكىلەپ، 30-40 س م قاباتىن قوپارىپ الادى، ونى «تاستى باۋىزداۋ» دەيدى. بۇدان ءارى باۋىزدالعان قاباتتى شەتىنەن سىندىرىپ وتىرادى. شىڭىراۋ تەرەڭدەگەن سايىن، ونىڭ تۇبىندەگى بالشىق پەن تاس سىنىقتارىن شىعارۋ، سالماعى اۋىر بولعاسىن قيىنداي بەرەدى. سوندىقتان بالشىقتى تاستى شىعارۋ ءۇشىن كون تەرىدەن تىگىلگەن اۋىر دولىقتى نەمەسە كونشەلەكتى ۇزىن ارقانعا بايلاپ، تۇيەنىڭ كومەگىمەن تارتىپ شىعارعان. شىڭىراۋ قازۋ جۇمىسى شامامەن 1-2-ايعا سوزىلاتىن. شىڭىراۋ قازۋعا 4-5 نەمەسە بىرنەشە ەر ادام قاتىسقان. شىڭىراۋ قازۋ كۇردەلى ەڭبەك، ءارى، ءشولدى، تاستى جەردەن قازىلاتىندىقتان كوزدەگەن جەرگە قازىق قاعىلىپ، ۇستىنەن كيىز ءۇي تىگىلىپ، ءبىر مالدى قۇرباندىققا شالىپ، قۇران وقىتقان سوڭ، قازۋدى باستاعان. سۋ كوزىن تاپقان سوڭ، ونى شۇبەرەكپەن تىعىنداپ قويعان، ۇگى دەپ اتالاتىن ويىق جاساپ العان سوڭ تىعىندى الىپ تاستاعان، سول كەزدە سۋ بىرتىندەپ ۇگىنى تولتىرعان.
قۇدىق قازعاندا شىققان توپىراعىن قۇدىق اۋزىنا اينالدىرا توگەتىن. قۇدىقشىلار ىشكى جۇمىسىن بىتىرگەن سوڭ، قۇدىق ەرنەۋى، ياعني اۋزى وپىرىلىپ قۇلاماۋى ءۇشىن، ونى تاستارمەن كومكەرىپ، قالاپ كوتەرگەن. ونى قۇدىقتىڭ قورعانى، قۇدىقتىڭ قورشاۋى دەيدى. قۇدىقتىڭ قورعانى قۇدىق ەرنەۋىنەن 0,5 ارشىن بيىك بولعان. قۇدىقتىڭ اۋزى «ايكەل» دەپ اتالعان تاسقاقپاقپەن جابىلدى. تاسقاقپاقتىڭ ورتاسى مەس قاۋعا سياتىنداي ەتىلىپ تەسىلگەن، سوندىقتان «ايكەل قۇدىق» دەگەن دە اتاۋ قولدانىلعان. قاقپاقتىڭ سىرتىن قۇدىق سۋىن شاڭ- توزاڭنان ساقتاۋ ءۇشىن كيىزبەن قاپتاعان. شىڭىراۋ قازدىرۋعا تاپسىرىس بەرگەن بايلار اقىسىنا 100 قوي تولەگەن. قۇدىقتىڭ قۇنى قۇدىق اقى، قۇدىق اقى مال دەپ اتالدى.
پولياك زەرتتەۋشىسى، ءارى سۋرەتشى برونيسلاۆ زالەسسكي 1848 - جىلدارى ءۇستىرت دالاسىندا بولىپ، شىڭىراۋ جايلى «...مۇنداي جەردە شىڭىراۋلار وتە سيرەك، ءبىر- بىرىنە دەيىن ونداعان شاقىرىم جەر جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. ولاردىڭ ءبىر كەزدەرى الدەكىمدەردىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن، كۇشىمەن قازىلعانى داۋسىز. ...ولار كەز كەلگەن جەردەن قازىلعانىمەن، قازاقتار قۇدىقتاردى وڭاي تابادى. قۇدىق سۋىنىڭ ءدامى جۇرەك اينىتارداي بولعانىمەن، ءشول دالا تىرشىلىگىندە ونىڭ قىزمەتى ەرەكشە. قۇدىق اينالاسىنا از دا بولسا دا كوگەرگەن وسەدى، قىزىل ميا دوڭگەلەك جاپىراعىن جايسا، قامىس- قوعا بيىككە قول سوزادى، سامالمەن سىبدىرلاپ، شي تەربەلەدى» ، - دەپ قۇدىق باسىنداعى تىرلىكتى ءتىرى تابيعاتپەن بايلانىستىرادى. شىڭىراۋ سۋى تازا، سالقىن بولعانىمەن، ءدامى تۇزدىلاۋ بولعان.
1873 - جىلى اسكەري توپوگرافتار ماڭعىستاۋدان 1133 شىڭىراۋدى تىركەۋگە العان. بەلگىلى گەوگراف و. س. ۆيالوۆ 1930 - جىلدارى ءۇستىرت گيدرولوگياسىن زەرتتەگەندە 63 تاس شىڭىراۋدى ەسەپكە الىپ، ولاردىڭ 23- ءىنىڭ باسىنان بىردەن جەتىگە دەيىن تاس استاۋلاردى كەزىكتىرگەن. تاس استاۋلارعا 10 قاۋعا سۋ كەتەتىن، 40-50 جىلقىنى ءبىر ۋاقىتتا سۋارعان.
ءا. بوكەيحانوۆتىڭ جەرگىلىكتى ماڭعىستاۋ جانە ءۇستىرت قازاقتارىنان جازىپ العان دەرەگى بويىنشا، شىڭىراۋ مەن تاس استاۋ ءبىر شەبەردىڭ قولىنان شىققان. شىڭىراۋ، سۋات، قاق، تاقىر سۋلارىن اۋىل مۇشەلەرى بىرىگىپ، ورتاق پايدالانعانىمەن، شىڭىراۋ سۋىن قولدانعاندا العاشقى كەزەك قازدىرتقان يەسىنە تيەسىلى ەدى. بۇل شىڭىراۋ قازدىرتۋ ءىسىنىڭ كۇردەلى ەكەندىگىن، ءارى شىڭىراۋ قازدىرتقان ادامعا دەگەن بەلگىلى ءبىر قۇرمەتتىڭ بولعاندىعىن كورسەتەدى.
شىڭىراۋ قۇدىقتان سۋدى 5-10 شەلەك سۋ سياتىن تەرى مەسپەن تارتىپ شىعارعان. تەرى مەستىڭ اۋزى دوڭگەلەك، شەڭبەر نەمەسە ءتورتبۇرىشتى ەتىپ قۇيىلعان «شانىقباق» دەپ اتالعان تەمىر قۇرساۋعا بەكىتىلدى، مەس قاۋعانىڭ اۋزىنىڭ كولەمى اينالدىرا ساناعاندا 6-7 سۇيەمدەي بولعان. مەس قاۋعا ۇزىن اعاش ساپقا بەكىتىلدى، اعاش ساپتىڭ ەكىنشى باسى 30-40 س م بولاتىن تەرى تاسپا ارقىلى ارقانعا جالعانىپ، سۋ تۇيە كومەگىمەن تارتىلدى. قۇدىق باسىنا ورناتىلعان بۇل قوندىرعى قول شىعىر دەپ اتالدى. سۋ كوزدەرى ءبىر بىرىنە جاقىن بولسا، ەكى شىڭىراۋ جاقىن جەردەن قازىلىپ، قوس قۇدىق اتاندى. ماڭعىستاۋدا ءمالىش قۇدىعى دەپ اتالاتىن قوس قۇدىق وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
قوسقۇدىق ءبىر- بىرىنەن الىس بولماعاسىن سۋ تارتۋ ءىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ەكەۋىنىڭ باسىنا قولشىعىر ورناتىلىپ، ەكەۋىنە ءبىر كولىك (تۇيە، جىلقى، وگىز) جەگىلدى. ول ءۇشىن ەكى دولىق بايلانعان كون ارقاننىڭ ۇشتارى كولىكتىڭ بەلىنە بەكىتىلىپ، كولىكتى ەكى قۇدىق اراسىنا جۇرگىزىپ وتىرعان، سوندا ءبىر قۇدىقتىڭ تۇبىنە جەتىپ، سۋ تولعان دولىقتى تارتقاندا، ەكىنشى دولىق ءوز قۇدىعىنىڭ تۇبىنە تۇسەدى دە، الما كەزەك سۋ تارتىلىپ تۇرادى. ال قۇدىق باسىندا تۇرعان ادام دولىقتاعى سۋدى استاۋعا توگىپ، قايتا تاستاپ تۇرادى. جەكە شىڭىراۋعا جەكە كولىك كەرەك بولسا، قوسقۇدىققا ەكەۋىنە ورتاق ءبىر كولىك بولادى، ياعني جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى ءتيىمدى بولعان، ءبىراق قوس شىڭىراۋلار وتە سيرەك ەدى.
كىشى جانە ۇلكەن بورسىق قۇمدارىندا تەرەڭدىگى 10-40 ساجىنعا دەيىن جەتەتىن قۇدىقتار ءجيى كەزدەسكەن. بەتپاقدالادا دا سۋ كوزى شىڭىراۋ تەرەڭدە بولعانىمەن، ءدال ءۇستىرت، ماڭعىستاۋ شىڭىراۋلارىنداي وتە تەرەڭ بولعان ەمەس. قىزىلقۇم ءشولدى ايماق بولعاندىقتان، مال قۇدىقتار ارقىلى سۋارىلدى، تەرەڭدىگى 45 قادامعا دەيىن جەتكەن. قىزىلقۇم قۇدىقتارىنىڭ باسىنا ءبىر مەزگىلدە 200-300 تۇيەگە دەيىن جينالعان. قىزىلقۇمدا قۇدىقتاردىڭ ءبىر- بىرىنەن ارا قاشىقتىعى 15-20 شاقىرىم ەدى.
قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك باتىس وڭىرىندە، ەلەك وزەنى اڭعارىنداعى جايلاۋلاردا سۋ تاياز جەردەن شىققانىمەن، سۋى از بولعاندىقتان قۇدىقتار ءجيى قازىلىپ، «تاڭقى» دەپ اتالدى. ماڭعىستاۋ، ءۇستىرت قازاقتارى جايلاۋعا كەلگەندە تاڭقى قۇدىق سۋلارىن تازالاۋدى داستۇرگە اينالدىرعان، كەز- كەلگەن كىسى بەلدەمە دەپ اتالعان كۇرەكتى بەلىنە بايلاپ جۇرگەن. تاڭقى قۇدىقتاردىڭ ەرنەۋى 0,5 ارشىننان 1,25 ارشىنعا دەيىن، تەرەڭدىگى سۋدىڭ شىققانىنا قاراي 2,5-نان 5 ارشىنعا دەيىن بولدى. تاڭقى باسىنا 3-4 قاۋعا سۋ كەتەتىن تاس نەمەسە ءبۇتىن اعاشتان ويىلعان استاۋلار ورناتىلدى.
سۋى تايازدان شىعاتىن قۇدىقتاردى «ورپا»، «ەسپە»، ال قۇدىق قازىلاتىن جەرىن ورپالىق دەپ تە اتاعان. ءۇشورپا، قوڭىرورپا، جاڭاورپا، اشىورپا، تەرەڭورپا، قىزىلەسپە، اشىەسپە سياقتى جەر اتاۋلارى قۇدىقپەن بايلانىستى ەكەنى انىق. سونداي- اق سۋى تاياز جەردەن شىعاتىن قۇدىقتى «ىلمە قۇدىق» دەپ اتاۋدىڭ كەزدەسۋى، سۋدى قاۋعامەن وڭاي تارتىپ الۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان. ىلمە قۇدىقتىڭ تەرەڭدىگى 2-دەن 3,5 مەترگە دەيىن بولادى. تاياز قۇدىقتى دا ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن، سۋدىڭ كوزىن تانيتىن ادامعا قازدىرتقان.
قاراقۇمدا قۇدىقتاردىڭ ءجيى كەزدەسۋى، قازاقتاردىڭ كوشپەلى ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى انىق. قاراقۇم سىر قازاقتارىنىڭ كوكتەۋ، كۇزدەۋىن قامتاماسىز ەتكەن. قاراقۇمدا قۇمنان تۇزىلگەن توبەنى تاۋ، ال ەتەگىن قۇمجاعا دەيدى. بۇل جەردە قۇدىق ەكى قۇمجاعانىڭ اراسىنداعى جازىق ويپاتتان قازىلادى. قۇدىقتى قازىپ، لاي سۋدىڭ، ودان كەيىن تازا سۋدىڭ كوزى شىققان سوڭ، ىشىنە قۇلاماس ءۇشىن، ءبۇتىن كۇيىندە قۇدىقتىڭ قابىرعاسىنا، ال ءتۇبىن ىشىنە قاراتىپ، قالاپ شەگەندەپ شىعادى. مۇنى «شەگەن قۇدىق» نەمەسە «شەگەن» دەيدى.
دۇزگەن - سەكسەۋىلدىڭ ءبىر ءتۇرى، بيىكتىگى 1-1,20 م. ءبىر ايتا كەتەرلىگى ارال، قاراقۇمنان باسقا وڭىردە قۇدىقتى سەكسەۋىلمەن شەگەندەگەن دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. جەرگىلىكتى قاريالاردىڭ ايتۋىنشا، قۇدىقتى شەگەندەۋگە سەكسەۋىلدى قولدانباعان، سەبەبى سەكسەۋىل ۋلى، ءارى اشى، سەكسەۋىلدىڭ ۋى سۋعا ءبولىنىپ، ودان سۋ ىشكەن مال مەن ادام اۋرۋ بولادى. قاراقۇمدا شەگەن قۇدىقتىڭ ديامەترى 4 مەترگە دەيىن، تەرەڭدىگى 2-5 مەترگە جەتەدى، سەبەبى، قاراقۇمنىڭ قۇمى سۋسىلداق، جۇمساق بولعاسىن، ديامەترىن ۇلكەن ەتىپ قازادى. قاراقۇمدا ءدۇيىسپاي، تامەن دەگەن ەكى اعايىندى جىگىتتىڭ قۇدىقشى رەتىندە اتى شىققان ەكەن. قازاق جەرىنىڭ باسقا وڭىرىندە اۋزى كەڭ قازىلعان قۇدىقتى «وپان قۇدىق» دەپ اتادى.
تاۋ، ادىرلاردىڭ ەتەگىنەن، قاينار كوزدەرىنەن قازىلعان سۋى مول قۇدىقتار «ءسۇتتى قۇدىق» دەپ اتالعان. سۋى مول قۇدىقتار «اقپا قۇدىق، اقشەلەك قۇدىق» دەپ تە اتالدى. سۋى مول قۇدىقتان 500 قوي ءبىر ۋاقىتتا سۋ ىشە العان. وتاردى سۋارۋعا بىرنەشە استاۋ قويىلعان.
قازاقتار ەسكىرگەن كونە قۇدىقتى «وباشىق قۇدىق»، اۋزى تار، ءارى تاياز قۇدىقتى «ويما قۇدىق»، وتە تايازىن «شۇقاناق قۇدىق»، وتە تاياز ءارى اينالاسى بەكىتىلمەگەنىن «بەكە»، سۋى تارتىلىپ قۇرعاپ قالعانىن «قۇرقۇدىق»، ال سۋىنىڭ تارتىلۋىن «قۇرلانۋ» دەيدى. ال بىرنەشە قۇدىق ءبىر بىرىنە جاقىن ورنالاسسا، «وردالى قۇدىق» دەگەن تەڭەۋ ايتىلعان.
ەرتە زاماندا تۇشى سۋدىڭ قاي جەردەن شىعاتىنىن بىلەتىن ادامداردى «كوزدى» ، «كوزى قاراقتى» دەپ اتاعان. وتكەن عاسىرلاردا بايبولات دەگەن سىر قازاعىنىڭ سۋدىڭ كوزىن تانيتىن قاسيەتى بولعان ەكەن، قىرعا كوشىپ بارا جاتقان جولدا (سىر قازاقتارى ارقا جاقتى قىر دەگەن) جەر كوزىنەن شىعىپ تۇرعان بۋدى كورگەن. سول جەردەن قۇدىق قازدىردى، سۋى مول قۇدىق، كەيىن جۇرگىنشىلەر توقتايتىن بايبولات قۇدىعى بايبولات سۋاتىنا اينالعان. اتاقتى بۇقارباي باتىر اتىن قالدىرام دەپ بايبولات قۇدىعى اينالاسىنان بىرنەشە رەت قۇدىق قازدىرعانىمەن سۋ شىقپاپتى دەسەدى. قىرداعى شاقشاق قازعان دەگەن قۇدىقتىڭ يەسىنىڭ دە كوزى قاراقتى بولعانى ءسوزسىز.
سۋدىڭ كوزىن تانۋدىڭ ءبىر ءادىسى - اتتى ادامدار شاۋىپ وتكەسىن، باسىنا تىماق كيىپ، جەر باۋىرلاپ جاتىپ، جەرگە قۇلاعىن توسىپ تىڭداعاندا، جەر دۇڭكىلدەسە، سۋدىڭ كوزى بارىن بىلدىرەتىن بولعان. بۇل ءادىس نەگىزىنەن سۋ تەرەڭنەن شىعاتىن ءۇستىرت، ماڭعىستاۋدا قولدانىلعان. تاعى ءبىر ادىسىندە سۇيمەندى لاقتىرىپ، سونىڭ ۇشى قادالعان جەردى قازادى ەكەن. ال، تاياز قۇدىقتاردى اقباس ءشوپ، قياق قامىس، شي، الابۇتا وسكەن جەردەن قازادى، ول جەرلەردە سۋ جەر بەتىنە جاقىن، ءارى تۇشى بولادى.
سىردىڭ قاراوزەك، جاڭاداريا، ىڭكارداريا ارناسى اڭعارىندا جەر سازداق بولىپ كەلەدى، سوندىقتان قۇدىقتىڭ ديامەترى قاراقۇمداعىداي كەڭ بولمايدى، ەنىن 2 مەتردەي ەتىپ قازىپ، ەمەنمەن شەگەندەيدى. ەمەن سۋدا ىسىنبەيدى، ەمەندى سولتۇستىكتەن، ارقادان، تۇيەگە ارتىپ تاسىعان. ەمەندى كەسىپ، قيۋلاستىرىپ قالاپ وتىرىپ، سۋ كوزىنە جەتكەندە سۋ وتەتىن كوز قالدىرىپ وتىرعان. سونداي- اق، بۇل جەردە قۇدىق شەگەندەۋگە كۇيدىرىلگەن قىشتى دا قولدانادى. قۇدىق قازۋدى يگەرگەن ادام، شەگەندەۋگە دە ۇستا بولعان.
تاياز قۇدىقتان سۋ تارتىپ شىعارۋعا قولدانىلاتىن شەلەك قولقاۋعا دەپ اتالىپ، ءىرى مالدىڭ ءبۇتىن سىدىرىلعان باس تەرىسىنەن جاسالىنعان. ول ءۇشىن باس تەرىسىنىڭ تۇگىن ۇستارامەن قىرىپ، باۋىزداۋ ءتۇبىن تىگىپ، تۇمسىق جاعىن اينالدىرا كەسىپ، شەڭبەر اۋىز جاسايدى، ىشىنە قۇم تولتىرىپ، شەلەك تۇرىنە كەلتىرىپ العان سوڭ كەپتىرەدى. ابدەن كەۋىپ، سىرەۋ بولعان كونتەرى سۋعا قانشا سالسا دا جىبىمەگەن. تەرى قاۋعانىڭ اۋزى جۇمساق كەزىندە اعاشتان كەرىلگەن. قولقاۋعا 2-4 مەتر بولاتىنداي اعاش سىرىققا بايلانعان.
قۇدىق باسىنا ورناتىلاتىن استاۋ دا جەرگىلىكتى جەردىڭ ماتەريالىنا بايلانىستى بولدى. سىر- ارال قازاقتارى قۇدىق باسىندا مال سۋارۋعا قويىلاتىن «ناۋا» دەپ اتالعان استاۋدىڭ ەكى باسىن اعاشتان جاساپ، وعان تەرىنى كەرگەن، قۇراستىرعان اعاشىن جەلىمدەۋگە تالدىڭ شىرىنىن، جانتاقتىڭ بالىن پايدالانعان. قاراقۇمدا قىستىڭ كۇنى قۇدىق سۋىنا قوسىمشا، قار جاۋعاندا قاردى تەگىس جەرگە ءۇيىپ، ۇستىنە سۋ قۇيىپ، مۇز جاسايدى. قاتقان مۇزدى قايتادان شاۋىپ، ويىپ، «مۇز ناۋا» جاساپ الىپ، مالدى سۋارعان. ءبۇتىن اعاشتان ويىلعان استاۋلار مەن ناۋالاردى كوشكەندە وزدەرىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن. قۇدىق باسىنداعى استاۋلارعا قاتىستى، اقپانا، دەرە استاۋ» دەگەن اتاۋلار دا بار. قۇدىق باسىندا استاۋ ءتارىزدى سۋدى مول ەتىپ تارتىپ الىپ جيناپ قوياتىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى اۋىت، ءاۋىت، كەي جەردە ءاۋىز دەيدى.
كەي قۇدىقتار كىم قازدىرتسا، ياعني كىم تاپسىرىس بەرسە، سونىڭ ەسىمىمەن اتالعان. مىسالى، قوسىم، قارا مولدا، قوجاباي، التىباي، ادامباي، بايبيكە، ادىرباي. قاراقۇمدا «شورتانباي شەگەنى» دەگەن قۇدىق بولعان. قازاقتىڭ سوڭعى بيلەرىنىڭ ءبىرى شورتانباي بي قاراقۇمداعى اقشي جايلاۋىنا كوشكەندە شەگەن قۇدىق قازدىرعان ەكەن. ال، كەيدە قۇدىقشىنىڭ اتىمەن اتالعان، مىسالى، سارباي قازعان، باۋبەك قازعان.
قۇدىق اتاۋلارىنىڭ قالىپتاسۋى تاريحي توپونيميكالىق، ونوماستيكالىق تۇرعىدا كوڭىل اۋدارارلىق ماسەلە. سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى وعىزقارا دەگەن قۇدىق اتاۋىنىڭ وسى جەردى بايىرعى وعىز تايپاسىنىڭ مەكەندەۋىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق. كونە تۇركى تىلىندە اق، قارا سوزدەرى ءتۇستى عانا ءبىلدىرىپ قويماي، بەلگىلى ءبىر ماعىناعا يە بولعان.
مىسالى «كوڭىلى اق» دەسە جاننىڭ تازالىعىن بىلدىرەدى، ءشوپتىڭ ساپاسىنا قاراي «اق وت»، «اۋزى اققا ءتيدى»؛ ادامعا قاتىستى قارا ءسوزى «قاراسى كورىندى»، «قالىڭ قارا»، «قورعان بولعان قارا ورمانىم». وسىعان وراي اقشىعاناق، اققۇدىق، اقيگەن، اقشىلىك، قاراقۇدىق، قاراسۋ، قاراشەگەن دەگەن قۇدىق اتتارى سۋىنىڭ مول، ءارى تۇشىلىعىن قاراي قالىپتاسقان. سارى ءسوزى تۇركى- موڭعول تىلىندە سارى «انىق»، «اشىق»، «ايقىن»، كونە يران تىلىندەگى سار «باستى»، «نەگىزگى»، تۇركى تىلىندەگى سار «كەڭ»، «جاپان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە، قازىرگى قازاق تىلىندەگى سارى ءسوزى توپونيمدەردە «كەڭ»، «ۇلكەن»، «كولەمدى» ماعىناسىن بىلدىرەدى. قاراقۇمداعى ساراپان (سارى+اپان) دەگەن قۇدىقتىڭ اتاۋى كولەمىنىڭ كەڭدىگى مەن سۋىنىڭ مولدىعىنا بايلانىستى قالىپتاسقان. ال باتىس وڭىردەگى سارىقۇدىق، سارىشىڭىراۋ اتاۋى تاسى سارى ءتۇستى، ءارى سازدى جەردەن قازىلعان تەرەڭ قۇدىقتارعا قولدانىلعان.
قازاق حالقىنىڭ ۇعىمىندا «ءۇش»، «جەتى»، «توعىز»، «قىرىق» كيەلى سان رەتىندە قالىپتاسقاندىعى بەلگىلى. سانعا بايلانىستى ءۇشقۇدىق، ءتورتقۇدىق، التىقۇدىق، جەتىقۇدىق، توعىزقۇدىق، قىرىققۇدىق، مىڭقۇدىق اتاۋلارى كەزدەسەدى، سونداي- اق جالعىزقۇدىق، قوسقۇدىق اتاۋلارى دا قۇدىق سانىن بىلدىرەدى.
سۋىنىڭ ءدامى مەن كولەمىنە قاراي: كولقۇدىق، سورقۇدىق، تۇزباي، اشىقۇدىق، اقشابۇلاق، سورباي، تۇزبۇلاق، جامانقۇدىق، قاينارقۇدىق، تۇشىقاراسۋ؛ قازىلعان جەرىنە قاراي: تاقىرقۇدىق، سايقۇدىق، بارشاقۇم، جۋسان، بورتاس، كوكدومباق، جولقۇدىق، شەڭگەل، التىنقۇدىق، قىزىلقۇدىق، مايتوبە قۇدىق، قاققۇدىق، ءشيلىقۇدىق، تالقۇدىق. ش. ءۋاليحانوۆ قىرىققۇدىق پەن اشىقۇدىقتىڭ ارىس وزەنى مەن كەلەس وزەنى ارالىعىندا جاتقانىن جانە سۋىنىڭ اشى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن.
بورىتەسكەن دەگەن قۇدىق اتاۋى ءبورىنىڭ سارىپ كەتكەن جەرىن دە سۋدىڭ تايازدان شىعاتىنىن ءبىلىپ قازدىرۋىنا بايلانىستى اتالعان ەكەن. بورىتەسكەن قۇدىعى 1811 -جىلى ءسىبىر اسكەري لينياسىنىڭ رەگيستراتورى مامەدياروۆتىڭ جولجازباسى مەن ش. ءۋاليحانوۆ جازباسىندا كەزدەسەدى.
سيرەك بولسا دا ايەل اتىمەن اتالعان قۇدىقتار دا بار، مىسالى، قىزىلقۇمدا قىزقۇدىق، ال ارقادا ءشولبارشا دەگەن قۇدىقتار بولعان.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ- تامىرى قۇدىقتان سۋ شىعارۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن تاعى دا دالەلدەيدى. قازاق حالقىنىڭ نانىم- سەنىمدەر جۇيەسىندە سۇيەلدى كەتىرۋ ءۇشىن جاڭا اي تۋعاندا قولىن جايىپ «جاڭا اي، سۇيەلىمدى الىپ كەتشى» دەپ جالىنا وتىرىپ، ايعا سىيىنادى دا، اي ساۋلەسى ءتۇسىپ تۇرعان قۇدىققا تيىن تاستايدى. بۇل شارالار شىندىعىندا سۇيەلدىڭ قايتۋىنا كومەكتەسكەن. قۇدىقتان سۋ الۋعا بارعاندا الدىمەن سۋعا تاس لاقتىرادى، سوندا سۋ ىشىندەگى شايتاندار ۇشىپ كەتەدى دەگەن. قۇدىقتىڭ بەتىن اشىق قالدىرماعان، جىن- شايتاندار ءۇيىر بولماسىن دەپ، تازا ۇستاۋدى ماقسات تۇتقان.
قازاق دالاسىندا 1968-1970 -جىلدارعا دەيىن قۇدىقتى قولدان قازعانى بەلگىلى. سۋ شىعاراتىن تەحنيكالاردىڭ قولدانىسقا كەڭىنەن ەنۋىنە بايلانىستى، قۇدىق سۋىنا دەگەن قاجەتتىلىك تومەندە، دەگەنمەن دە اۋىلدىق جەرلەردە «اتامنىڭ كوزى» دەپ قۇدىقتى ساقتاپ، قولدانىپ وتىرعان ۇيلەر كەزدەسەدى.
تاتتىگۇل كارتايەۆا، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
