ءاليحان بوكەيحان تۋرالى 10 دەرەك
قازاق قوعامىندا ءاليحان بوكەيحاندى ⅩⅩ عاسىردىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعاسى دەپ قاراستىرادى.
1. شىعۋ تەگى
ارعى تەگى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ 1870-جىلى، ناۋرىزدىڭ 5- جۇلدىزىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، قارقارالى ۋەزىندە، توقىراۋىن بولىسىنىڭ 7- اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە شابانباي ءبي سەلولىق وكرۋگى بولىپ كەتتى. ءاليحاننىڭ تەگى العاشىندا نۇرمۇحامەدوۆ بولعان دەپ كورسەتىلەدى، كەيىننەن جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا ول ءوز قالاۋىمەن تەگىن بوكەيحانوۆ ەتىپ وزگەرتكەن.
2. ءبىلىمى
ءاليحان بوكەيحانوۆ قارقارالىداعى اۋىل مولداسىنان ارابشا ءتىل سىندىرادى. كەيىننەن قالاداعى ءۇش سىنىپتى، ورىس ءتىلدى باستاۋىش مەكتەپكە اۋىسادى. ونى ءتامامداعان سوڭ، 1879-1886-جىلدارى قارقارالى قالاسىنداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپكە قابىلدانادى. 1886-1890-جىلدار ارالىعىندا ومبىداعى تەحنيكالىق ۋچيليشەگە تۇسەدى. 1890-1894-جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الادى.
3. قارقارالى پەتيتسياسى
1905-جىلدان باستاپ رەسەي كونستيتۋتسيالىق- دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ (كادەتتەر) مۇشەسى بولادى. وسى جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، جاقىپ اقبايەۆپەن بىرگە قارقارالى پەتيتسياسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. پەتيتسياعا 14500 ادام قول قويعان.
4. تۇتقىندالعان دەپۋتات
1905-جىلدىڭ كۇز ايىندا عالىم-پۋبليتسيست سەمەي وبلىسى قازاقتارىنىڭ اتىنان رەسەي پاتشالىعىنا 1- مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. الايدا ول دۋما جۇمىسىنا قاتىسا المادى. سەبەبى، دالا ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ نەگىزسىز ايىپتاۋىمەن 3 اي پاۆلودار اباقتاسىنا جابىلادى.
5. شەتەلدەگى قىزمەتى
اباقتىدان شىققان ءاليحان بوكەيحانوۆ سول كەزدە تاراپ كەتكەن دۋما مۇشەلەرىنىڭ ارتىنان فينليانديانىڭ ۆىبورگ قالاسىنا كەلەدى. ۆىبورگ ۇندەۋىنە قول قويادى. سول ءۇشىن جازالانىپ، 3 ايعا سەمەي تۇرمەسىنە جابىلادى.
6. شىعارماشىلىق جۇمىستارى
ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ مۇراسى ءار سالاعا ارنالعان مىڭداعان وچەركتەر مەن ماقالالاردان تۇرادى. ولار رەسەي مەن قازاق ەلىنىڭ بارلىق باسىلىمدارىندا جارىق كوردى. زەرتتەۋشى عالىمنىڭ، كورنەكتى پۋبليتسيست ءاليحاننىڭ ەكونوميكا، ادەبيەتتانۋ، ورمانتانۋ، اۋىل شارۋاشىلىق سالالارىنا ارنالعان كوپتەگەن جازبالارى ساقتالعان.
7. تولقىندى 1917-جىل
1917-جىلى ءاليحان قازاق تاريحىنداعى العاشقى ساياسي ۇيىم الاش پارتياسىن ۇيىمداستىرۋعا كىرىسەدى، ارتىنشا جەلتوقسان ايىندا الاش اۆتونومياسىن جاريالايدى. ونىڭ ۇكىمەتى بولىپ الاشوردا قۇرىلادى. قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش ۇكىمەتتىڭ ءتوراعاسى بولىپ ءاليحان بوكەيحانوۆ تاعايىندالادى.
8. 20-جىلدارداعى تۇتقىنداۋ
1920-جىلى الاش اۆتونومياسى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولاتا جوعالىپ، ونىڭ مۇشەلەرى قۋدالانادى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ماسكەۋگە جەر اۋدارىلىپ، سوندا 10 جىل بويى ءۇي قاماقتا وتىرادى.
9. اتۋ جازاسى
بۋتىركا اباقتىسىنا قامالعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ 1937-جىلى 67 جاسىندا ماسكەۋدە اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ءاليحاننىڭ قابىرنىڭ قايدا ەكەنى جايلى ماعلۇمات تەك 2007- جىلى جاريا ەتىلدى. ول ماسكەۋدەگى دون باۋىرلاستار زيراتىنا كومىلگەن.
10. وتباسى
ءاليحان بوكەيحانوۆ ياكوۆ سيەۆوستيانوۆتىڭ قىزى ولگاعا ۇيلەنگەن. 1903-جىلى قىزى ەليزاۆەتا، ال 1910-جىلى ۇلى وكىتاي دۇنيەگە كەلەدى. بوكەيحانوۆتىڭ قىزى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆقا كۇيەۋگە شىققان. 1957-جىلى ۇلى وكىتاي جۇمباق جاعدايدا ومىردەن وزعان.
Munara.kz
