كەڭەس وداعىنىڭ ادامزاتتان جاسىرعان 10 قۇپياسى - فوتو
1. ءىرى يادرولىق اپات (سول كەزدەگى)
ءىرى يادرولىق اپات تۋرالى ءسوز ەتكەندە ەلدىڭ ەسىنە بىردەن چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما تۇسەدى. ءبىراق ءۇشىنشى يادرولىق اپات تۋرالى، اسىرەسە شەتەلدەگىلەر كوپ بىلە بەرمەيدى. ول - 1957-جىلى رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندەگى كىشتىم قالاسى ماڭىنداعى ورىن العان كىشتىم اپاتى.
بۇل ارادا ورىن العان قاتەلىك چەرنوبىل اپاتى كەزىندە دە قايتالانعان، ياعني جوبالاۋ جۇمىسى ناشار بولعان، ناقتىراق ايتقاندا، سۋىتۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى. ول بۇزىلعاندا جوندەۋ مۇمكىن بولماعان. سۇيىقتىق سىرتقا اعا باستاعاندا جۇمىسشىلار ونى ءوشىرىپ تاستاپ، ءبىر جىل بويىنا وعان تيىسپەگەن. سەبەبى سىبىردە سۋىتۋ جۇيەسىنىڭ نە قاجەتى بار دەپ ويلاعان.
ال سۋىتاتىن جۇيە راديواكتيۆتى قالدىقتار ساقتالاتىن جەرگە قاجەت ەدى. ول ىستەمەگەندىكتەن، ونداعى تەمپەراتۋرا 350 گرادۋسقا دەيىن جوعارلاعان، اقىرىندا 8 مەتر جەر استىنداعى ۇلكەن تسيستەرنا جارىلىپ، ونىڭ 160 توننا بەتون قاقپاسى جەر بەتىنە اتىلىپ شىققان. راديواكتيۆتىك قالدىقتار 20000 شارشى شاقىرىمعا تاراعان.
اپاتتان سوڭ 11 مىڭ ادام جاقىن ماڭداعى اۋماقتارعا كوشىرىلىپ، ولاردىڭ ءۇيى بۇتىندەي ءسۇرىلىپ تاستالعان. شامامەن 270 مىڭ ادام راديواكتيۆتىك قالدىقتان ۋلانعان.
1976-جىلى عانا باتىسقا باس اۋىپ بارعان سوۆەت ەميگارنتى بۇل تۋرالى باسپا سوزدە ءسوز ەتەدى. ا ق ش- تىڭ ورتالىق بارلاۋ قىزمەتى بۇل اپات تۋرالى 60- جىلدارى بىلگەن ەكەن، ءبىراق امەريكالىقتار وزدەرىنىڭ يادرولىق وندىرىسىنە قاتىستى جاعىمسىز پىكىر تۋماس ءۇشىن وعان اسا ماڭىز بەرمەۋدى ءجون كورگەن. تەك 1989-جىلى، ياعني چەرنوبىل اپاتىنان كەيىنگى ءۇش جىلدان سوڭ كىشتىم اپاتىنىڭ كەيبىر دەرەكتەرى قوعامعا ءمالىم بولا باستادى.
2. ايعا ۇشۋ باعدارلاماسى
1961-جىلى مامىردا ا ق ش پرەزيدەنتى دجون كەننەدي الداعى ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا دەيىن ا ق ش ايعا ادامدى جونەلتۋ كەرەك دەپ سانايتىنىن جاريالادى. بۇل ۋاقىتتا كەڭەس وداعى عارىش باقتالاستىعىندا الدا ەدى: العاشقى عارىش نىسانى، جەر وربيتاسىنان تىس العاش رەت جانۋاردى جانە العاشقى ادامدى شىعاردى. الايدا 1969-جىلى 20- شىلدەدە نيل ارمسترونگ ايعا ساپارلاپ قايتقان العاشقى ادام بولدى، ءسويتىپ ا ق ش كەڭەس وداعىنىڭ الدىن ورادى.
بۇل جارىسقا كەڭەس وداعى رەسمي تۇردە قاتىسقان جوق. ماسكەۋ 1990-جىلعا دەيىن ءوزىنىڭ ايعا ۇشۋ باعدارلاماسى بارلىعىن جاسىرىپ، ونى جوققا شىعارىپ كەلگەن. ويتكەنى ءار عارىش باعدارلاماسى بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزبەيىنشە قۇپيا ۇستالۋى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى ەدى.
مۇنداي باعدارلاماسى بارىن كەڭەس وداعى 1981-جىلى اقىرىنداپ مويىنداي باستادى. سەبەبى 1971-جىلى ك س ر و ۇشىرعان كوسموس-434 جەر سەرىگى بۇل ۋاقىتتا اۆستراليا اتموسفەراسى كەڭىستىگىنە ەنەدى. اۆستراليا ۇكىمەتى بورتتا يادرولىق زات بولۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنىپ، شۋ كوتەرىپ، الەمدىك دەرجاۆالاردى اياعىنان تىك تۇرعىزادى. سوندىقتان ك س ر و سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بۇل جەر سەرىكتىڭ سىناق ءۇشىن ايعا ۇشىرىلعان كەمە ەكەندىگىن دالەلدەپ، بارشانى سەندىرۋگە ءماجبۇر بولادى.
الايدا باعدارلاما اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ءتۇرلى سىناقتاردىڭ مالىمەتتەرى اسا قۇپيا ساقتالادى. ايعا ۇشۋ باعدارلاماسى كۇتكەن ناتيجەنى اقتاماعان سوڭ 1976-جىلى جابىلادى.
3. عارىشكەردىڭ ءولىمى
كەڭەس وداعى ءوز تاريحىندا جۇرتقا بىلدىرمەي عارىشكەرلەردىڭ كوزىن جويىپ وتىرعان. مىسالى، عارىش باقتالاستىعى كەزىندە مەرت بولعان العاشقى عارىشكەر تۋرالى مالىمەتتەر جاسىرىن ۇستالعان. ۆالەنتين بوندارەنكو 1961-جىلى جاتتىعۋ كەزىندە مەرت بولعان. ونداي ادامنىڭ بارلىعى جايلى باتىس تەك 1986-جىلى ءبىلىپتى.
باروكامەرا ىشىندەگى جاتتىعۋدا باندارەنكو قاتەلىك جىبەرەدى. ول وزىنەن مەديتسينالىق داتچيكتى الىپ، قولدارىن سپيرتپەن سۇرتكەن سوڭ ماقتانى وزىنە شاي ازىرلەپ جاتقان پليتكا ۇستىنە لاقتىرا سالادى. وت بۇرق ەتە تۇسەدى، ونى بوندارەنكو قولىمەن وشىرمەك بولادى، 100 پايىز وتتەگىدەن تۇراتىن باروكامەرا ءىشى ونىڭ كيىمىنىڭ وتقا ورانۋىنا جول بەرەدى. ەسىكتى اشۋ ءۇشىن بىرنەشە سەكۋند قاجەت بولعان. ءبىراق وسى ۋاقىت ارالىعىندا عارىشكەر دەنەسىنىڭ وكشەسىنەن باسقا جەرىنىڭ بارلىعىن كۇيىك شالىپ ۇلگەرەدى. تەرىسى، شاشى، ءتىپتى كوزى دە بۇلىنەدى. ول: «قاتتى اۋىرىپ بارادى... اۋرۋدى باسۋ ءۇشىن بىرنارسە ىستەڭدەرشى...» دەپ سىبىرلاپتى. 16 ساعاتتان سوڭ ول كوز جۇمعان ەكەن.
4. جاپپاي اشارشىلىق
قازىر ك س ر و- داعى 1932-جىلعى اشارشىلىق تۋرالى بارلىعىمىز تام-تۇمداپ بىلە باستادىق، ءبىراق بۇل فاكتىنى ىشتەي جانە سىرتتاي جاسىرۋ جاعىنان كوبىمىز قۇلاعدار ەمەسپىز.
1930-جىلدىڭ باسىنداعى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن كەڭەس وداعى ساياساتى بىرنەشە ميلليون ادامدى «قولدان» ءولتىردى. تاريحشىلار دەرەگى بويىنشا، قازاقستاننىڭ ءبىر وزىنەن شامامەن 2-4 ميلليون ادام اشارشىلىقتان كوز جۇمعان.
ءبىر قاراعاندا، مۇنداي اۋقىمدى قىلمىستى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق، ستاليننىڭ باقىتىنا وراي، ونىڭ قول استىنداعىلار مەن وزگە الەم دە ونىڭ وتىرىگىنە سەنۋگە، وزگەلەردى سەندىرۋگە ءازىر بولدى.
نيۋ-يورك تايمس جانە وزگە دە امەريكالىق باسىلىمدار ك س ر و- نىڭ قولدان ۇيىمداستىرعان اشارشىلىعىن جاسىردى. ستالين شەتەلدىك كوميسسيا ءۇشىن الدىن الا ازىرلەنگەن تۋرلار ۇيىمداستىردى: دۇكەندەر تاماققا، ازىق-تۇلىككە لىق تولتىرىلدى، ال دۇكەنگە جاقىنداعان ادامدار سول ارادا قاماۋعا الىنىپ، كوشەلەر سۋمەن شايىلىپ، تازالاندى، ال بارلىق شارۋالار كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ادامدارىمەن الماستىرىلدى. ۇلى بريتانيانىڭ گەربەرت ۋەللسى (H G Wells) جانە يرلانديانىڭ دجوردج شوۋى (George Bernard Shaw) اشارشىلىق تۋرالى سىبىسقا نەگىز جوق دەپ اقپارات تاراتتى. سونىمەن قاتار فرانسيا پرەمەر-ءمينيسترى ۋكراينادا بوپ قايتقان سوڭ بۇل ءوڭىردى «جايقالعان باق» دەپ سۋرەتتەپ، ماقالا جازادى.
بۇل ۋاقىت ارالىعىندا 1937- جىلعى حالىق ساناعى قورىتىندىسى «جەر استى» قويناۋىنا جونەلتىلىپ، اشارشىلىق سالدارى دا جويىلا باستاعان ەدى. اشارشىلىق قۇرباندارى سانى حولوكوستپەن پارا-پار بولعانىمەن، ادامزاتقا قارسى جاسالعان قىلمىس رەتىندە بۇل اشارشىلىقتىڭ باعاسى تەك سوڭعى ونجىلدىق بارىسىندا بەرىلە باستادى.
5. كاتىن قىرعىنى
قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىقتى جاسىرعان سەكىلدى كاتىن قىرعىنىنىڭ دا ادامزاتقا جاريا بولماسى ءۇشىن بارشا دەرجاۆا قولىنان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساعان. 1940- جىلدارى نكۆد قىزمەتكەرلەرى پولشادا قولعا تۇسكەن 22 مىڭ ادامدى جاپپاي اتىپ، ءبىر جارعا ءۇيىپ، كومە سالادى. رەسمي دەرەك بويىنشا، بۇعان جاۋاپتى فاشيستتىك اسكەر بولعان. الايدا شىندىقتىڭ بەتى 1990- جىلدارى اشىلادى. بۇل جاپپاي اتۋدىڭ قۇپيا ساقتالۋىنا تەك كەڭەس وداعى عانا ەمەس، ا ق ش پەن ۇلى بريتانيا كوشباسشىلارى دا كۇش سالعان.
ۋينستون چەرچيل رەسمي ەمەس ءبىر اڭگىمەسى بارىسىندا جاپپاي اتۋ بوپ جاتقانىن، ونىڭ بولشيەۆيكتەر جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتادى. الايدا ول پولشا ۇكىمەتىنە ايىپ تاعۋدى دوعارىپ، ءوز باسپا سوزىنە بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋعا تىيىم سالادى. چەرچيل قىزىل كرەست حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ تاۋەلسىز زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە دە جول بەرمەيدى. فرانكلين رۋزۆەلت تە جاپپاي قىرعىننىڭ ايىبى ستالينگە تاعىلعانىن قالامايدى.
كاتىن قىرعىنى جايلى ا ق ش ۇكىمەتىنىڭ بىلگەندىگىن قۇپيا ساقتالعان 1952-جىلعى پارلامەنتتىك تىڭدالىم دالەل بولا الادى. ول كەزدە شىندىقتى ايتقان گەرمانيا ۇكىمەتى ەدى.
الايدا بۇل كەزدە ءنومىر ءبىرىنشى پروبلەما گەرمانيا جانە ودان كەيىن جاپونيا بولعاندىقتان، كاتىن قىرعىنى كەيىنگە شەگەرىلگەن، ياعني اسكەري جانە وندىرىستىك دەرجاۆا رەتىندە كەڭەس وداعى وزگەلەرگە كەرەك بولدى.
6. ەكرانوپلان
1966- جىلى امەريكالىق تىڭشى- جەر سەرىك ورىستىڭ ءالى بىتپەگەن گيدروپلانىن تىركەيدى. ۇشاق ا ق ش- تىڭ قولىندا بار اۋە كەمەلەرىنەن دە كولەمدى بولادى. ونىڭ ۇلكەن بولعاندىعى سونشا، مامانداردىڭ باعالاۋىنشا، ونداي قاناتىمەن ۇشاقتىڭ جەردەن كوتەرىلۋى ەكىتالاي ەكەن. بارىنەن قىزىعى، ۇشاق قوزعالتقىشى ادەتتەگىدەي قانات استىنا ەمەس، ۇشاقتىڭ تۇمسىعىنا جاقىن ورنالاستىرىلىپتى. امەريكالىقتار ك س ر و ىدىراعانعا دەيىن، 25 جىل بويىنا ونىڭ نە ەكەنىن بىلە الماي دال بولىپ، باستارى قاتقان. «كاسپي تەڭىزى جىرتقىشى» دەپ اتالاتىن بۇل ەكرانوپلان - ۇشاق پەن تەڭىز كەمەسى قۇرىلىسى ارالاس پايدالانعان كولىك قۇرالى، ول سۋدىڭ بەتىنەن بىرنەشە مەتردە ۇشا الاتىن بولعان.
كەزىندە، ءتىپتى، بۇل اپپاراتتىڭ اتاۋىن، ونى جاساۋعا قاتىسۋشىلاردى اتى-ءجونىن اتاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بۇل جوباعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىرعان. بولاشاقتاعى بۇل اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگى جوعارى ەدى. ولار جۇزدەگەن سولدات پەن ءبىرقاتار تانكتى ساعاتىنا 500 شاقىرىم جىلدامدىقتا رادارعا ىلىنبەي سۋ بەتىنەن الىپ وتە الاتىن بولعان.
ول قازىرگى اۋە كەمەلەرىمەن سالىستىرعاندا وتىندى دا ۇنەمدى پايدالانادى. كەڭەس وداعى بوينگ 747 ۇشاعىنىڭ ۇزىندىعىنان 2,5 ەسە ارتىق، 8 رەاكتيۆتىك قوزعالتقىشپەن قامتىلعان جانە توبەسىندە 6 يادرولىق وقتىعى بار وسىنداي ءبىر اپپارات جاساپ تا شىققان.
7. زىمىران اپاتى
كەڭەس وداعىنىڭ ادامزات دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ءۇستىرت قاراعاندىعىن يادرولىق قالدىقتارعا قاتىستى فاكتىلەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار زىمىران ءوندىرىسى مەن ونى ۇشىرۋ دەرەكتەرى دە ايعاقتاي الادى. 1960-جىلى 23- قازاندا كەڭەس وداعى ر-16 زىمىرانىن قۇپيا تۇردە ۇشىرۋعا دايىندىق جاسادى. جاڭا وتىن ءتۇرى پايدالانىلاتىن ۇشىرۋ قوندىرعىسى جانىندا كوپتەگەن ماماندار جينالعان. ءبىر ۋاقىتتا زىمىراننان ازوت قىشقىلى اعا باستايدى. مۇندايداعى ەڭ دۇرىس شەشىم ول اراداعى بارلىق ادامدى ەۆاكۋاتسيالاۋ بولعان.
الايدا جوبا باسشىسى ميتروفان نەدەلين ونداعىلاردى ولقىلىقتى جويۋعا جۇمىلدىرادى. بۇرق ەتكەن جارىلىستان ۇشۋ الاڭىنداعىلاردىڭ بارلىعى كوز جۇمادى. وتتى شار الاڭ قورشاۋىن ەرىتىپ، ودان قاشپاق بولعانداردىڭ جولىن جاۋىپ، ادامداردى تىرىدەي ورتەپ جىبەرەدى. اپاتتان جۇزدەگەن ادام مەرت بولعان. بۇل تاريحتاعى ەڭ سوراقى زىمىران اپاتى رەتىندە تىركەلگەن.
كەڭەستىك ۇگىت-ناسيحات ماشيناسى بىردەن بۇل اپاتتى جاسىرۋعا جانتالاسا كىرىسەدى. نەدەلين ۇشاق اپاتىنان قايتىس بولدى دەپ اقپارات تاراتىلادى. ال جارىلىس دەرەگى ك س ر و- عا كەڭىنەن تاراعان سىبىس، وسەك-اياڭ رەتىندە كورسەتىلەدى. بۇل فاكتىنى راستاۋ دەرەگى 1989-جىلى كورىنىس تابادى. بۇگىنگى تاڭدا زىمىران اپاتىنان قايتىس بولعاندارعا ەسكەرتكىش ورناتىلعان (ءبىراق نەدەلينگە قويىلمادى). رەسمي تۇردە ول قاھارمان بوپ قالعانىمەن، تاعى ءبىر جاعىنان، سول كەزدەگى وزىنە جاۋاپكەرشىلىگى مىندەتتەلگەن جۇزدەگەن ادامنىڭ ولىمىنە جاۋاپتى ادام رەتىندە دە ەسكە الىنادى.
ودان بەرى ۇلكەندى-كىشىلى زىمىران اپاتى قازاق جەرىندە ۇدەمەسە كەمىمەگەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.
8. شەشەك ىندەتى (ونى اۋىزدىقتاۋ باعدارلاماسى)
1948-جىلى كەڭەس وداعى ارال تەڭىزىندەگى ارالىندا بيولوگيالىق قارۋ جاسايتىن زەرتحانا قۇپيا تۇردە قۇرادى. زەرتحانا ءسىبىر جاراسى مەن بۋبون ىندەتىن قارۋعا اينالدىرۋمەن اينالىسادى. ولار 1971-جىلى شەشەك ىندەتىن جاساپ، ونى اشىق اۋادا سىناپ كورەدى. بەلگىسىز جاعدايدا شەشەك ىندەتىن تۋدىرۋى ءتيىس قارۋ اۋاعا تاراعان سوڭ، شىنداپ شەشەك ىندەتىن تاراتادى. سول ارادا ون ادام اۋىرىپ، ۇشەۋى كوز جۇمادى. جۇزدەگەن ادام كارانتينگە جابىلادى، بۇل اۋماققا جاقىن ورنالاسقان ەلدى-مەكەندەگى 50 مىڭ ادام ەكى اپتا ىشىندە شەشەككە قارسى ەگىلەدى.
بۇل جايت تۋرالى اقپاراتتى 2002-جىلى كەڭىنەن ءمالىم بولادى. ىندەت ءتيىمدى تۇردە اۋىزدىقتالعان، الايدا وقيعانىڭ اۋقىمدى بولعانىنا قاراماستان، ماسكەۋ وقىس جايتتىڭ ورىن العاندىعىن مويىندامادى.
9. بەيمالىم قالاشىقتار
ك س ر و كارتاسىندا بەلگىلەنبەگەن كوپ قۇپيا قالاشىقتار بولعان. مىسالى، قازاقستانداعى اقباقاي نەمەسە سەمەيدەگى، تۇركىستانداعى جانە دە باسقا دا وڭىرلەردەگى قۇپيا اسكەري گارنيزوندار.
ەڭ قۇپيا ساقتالعان قالاشىقتىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان. قازىرگى ونىڭ اتاۋى - وزەرسك. 10 مىڭنان استام تۇرعىنى بولسا دا ول اراعا اۆتوبۋس سىندى كولىك قۇرالدارى قاتىناماعان. ال حاتتار چەليابينسك-65 دەگەن مەكەن-جايمەن جەتىپ وتىرعان. چەليابينسك بۇل قالادان 100 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. 1986-جىلعا دەيىن مۇنى كەڭەس ادامدارىنىڭ ءوزى دە بىلمەگەن. قۇپيا بولۋىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى - مۇندا پايدالانىلعان يادرولىق وتىندى قايتا وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ جاتتى.
بۇل زاۋىتتا 1957-جىلى جارىلىس بولدى، اپاتتىڭ ورىن العان جەرى رەتىندە وزەرسكىدەن بىرنەشە شاقىرىمدا ورنالاسقان كىشتىم اتالدى.
وزەرسك ك س ر و- داعى قۇپيا ساقتالعان قالاشىقتاردىڭ وندىعىنا ەنەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي قالاشىقتاردىڭ 42 بولعاندىعى ايتىلىپ ءجۇر. سونداي-اق ءالى دە 15 قالاشىقتىڭ قۇپياسى اشىلمادى دەگەن بولجامدار بار. مۇنداي قالاشىقتاردىڭ تۇرعىندارى وزگە رەسمي قالالارعا قاراعاندا جوعارى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىرعان: ەڭ جاقسى ازىق-تۇلىكپەن، كيىم-كەشەكپەن، ءبىلىم بەرۋ ساپاسىمەن، مەكتەپ، ەمحانا جابدىقتارىمەن.
رەسەيدە مۇنداي كەيبىر قالاشىقتار ءالى دە ءوزىنىڭ قۇپيا فۋنكتسياسىن اتقارىپ جاتىر دەلىنەدى: ءبىرى پلۋتوني وندىرسە، ءبىرى تەڭىز اسكەرىن قامتاماسىز ەتۋدە.
10. ونەر قازىناسى
1990- جىلدارى باتىس تىلشىلەرى مەن ديپلوماتتارى وزبەكستاننىڭ نۇكىس قالاسىندا جاسىرىلعان قۇپياعا تولى مۇراجايعا شاقىرىلادى. مۇندا ستالين رەجيمى باستالعاننان باستاپ سۋرەتشىلەردى كوممۋنيستىك پارتيا يدەولوگياسىنا ساي جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەۋدەن تۋعان جۇزدەگەن ونەر تۋىندىسى ساقتالىپتى. «بۋرجۋازيالىق شىعارماشىلىق» ورنىن فابريكالاردىڭ كارتيناسى باسادى. جەكە كوللەكتسيونەر يگور ساۆيتسكي بولماسا، ول كەزەڭدەگى سۋرەتشىلەر تۋىندىسى جوق بولىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەدى.
ساۆيتسكي سۋرەتشىلەر مەن ونىڭ وتباسىلارىن قولداعى ونەر تۋىندىلارىن وزىنە سەنىپ تاپسىرۋدى ءوتىنىپ، وعان سەندىرگەن. ونى ول جۇزدەگەن شاقىرىم جازىقتىق قورشاپ جاتقان نۇكىس قالاسىنا اپارىپ تىققان.
جالپى، بۇل تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ ونەر رەتىندە ونداعان جىلدار بويىنا تۇنشىقتىرىلىپ، جاسىرىن ۇستالعانىن ايعاقتايتىن فاكتىلەر بوپ تابىلادى.
«الاش ايناسى»
