قازاقپارات كذنتئزبةسئ: 108 جئل بذرئن اكادةميك الكةي مارعذلان دذنيةگة كةلدئ
استانا. 11 - مامئر. قازاقپارات - قازاقپارات وقئرماندارعا 2012 - جئلدئث 11 - مامئرئنا ارنالعان كذنتئزبةنئ ذسئنادئ.
11 - مامئر، جذما. اتاؤلئ كذندةر، وقيعالار، ةسئمدةر
بةلارؤس رةسپؤبليكاسئنئث مةملةكةتتئك ةلتاثبا جانة مةملةكةتتئك تؤئ كذنئ. 1995 - جئلدان باستاپ مامئر ايئنئث ةكئنشئ جةكسةنبئسئندة اتاپ وتئلةدئ.
فرانسيادا جاننا داركتئ ةسكة الؤ كذنئ. مامئر ايئنئث ةكئنشئ جةكسةنبئسئندة اتاپ وتئلةدئ.
تايلاندتا العاشقئ جةر جئرتؤ مةرةكةسئ. سانام لؤانگتة جئل سايئنعئ جةر جئرتؤ ءراسئمئ مامئر ايئندا وتةدئ. بذل ةرتةدةن كةلة جاتقان ءراسئم جاثا اؤئل شارؤاشئلئق ماؤسئمنئث باستالؤئنا ارنالعان.
ةستة قالار وقيعالار
16 جئل بذرئن (1996) يران يسلام رةسپؤبليكاسئ مةن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتتةرئ ةكئ ةل اراسئنداعئ ئنتئماقتاستئقتئ ودان ءارئ دامئتؤ جانة تةرةثدةتؤ تؤرالئ بئرلةسكةن دةكلاراسياعا، كاسپي تةثئزئنئث ماسةلةلةرئ بويئنشا بئرلةسكةن مالئمدةمةگة قول قويدئ.
11 جئل بذرئن (2001) استانا قالاسئندا كةنةسارئ حاننئث ةسكةرتكئشئ اشئلدئ. ةسكةرتكئش اأتورئ ءمذسئنشئ نذرلان دالباي.
6 جئل بذرئن (2006) ك.بايسةيئتوأا اتئنداعئ ذلتتئق وپةرا جانة بالةت تةاترئنئث ةرجان داؤئتوأ جةتةكشئلئك ةتةتئن كامةرالئق حورئ مامئردئث 11- مةن 14- ارالئعئندا پولشانئث بةلوستوك قالاسئندا وتكةن شئركةؤ مؤزئكاسئنئث XXV حالئقارالئق فةستيأالئندة ءبئرئنشئ ورئن الدئ.
5 جئل بذرئن (2007) مذحتار اؤةزوأتئث مذراجاي ذيئندة حالئقارالئق قذقئق تانؤشئ رةين ميؤللةرسوننئث «ورتالئق ازيا» اتتئ كئتابئنئث تانئستئرئلئمئ بولئپ ءوتتئ. كئتاپتا اأتوردئث ورتالئق ازياداعئ ب ذ ذ-نئث ايماقتئق كةثةسشئسئ رةتئندة قئزمةت ةتكةن كةزدةگئ ورتا ازيالئق تانئمال ساياساتكةرلةرئمةن جةكة كةزدةسؤلةرئ تؤرالئ ماتةريالدار جانة قاراپايئم حالئقتئث تئرشئلئكتةرئ جونئندةگئ كوزقاراستارئ جينالعان.
ر.ميؤللةرسون - لوندون ؤنيأةرسيتةتئنئث كورول كوللةدجئنئث پروفةسسورئ، حالئقارالئق جانة الةم قاؤئپسئزدئگئ باعدارلاماسئنئث ديرةكتورئ. 80- جئلداردئث اياعئندا ةستونيانئث سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنئث ورئنباسارئ بولئپ قئزمةت اتقارعان. ك س ر و پرةزيدةنتئ ميحايل گورباچةأتئث كةثةسشئسئ بولعان. حالئقارالئق قذقئق جانة ساياسات بويئنشا 9 كئتاپتئث جانة 200 دةي ماقالانئث اأتورئ.
كئتابئنداعئ باستئ ورئندارئنئث بئرئندة - قاراپايئم قئرعئز مئسئرقذل، اأتور ونئمةن ئستئق كولگة بارعان كةزئندة دوستاسقان.
5 جئل بذرئن (2007) الماتئ قالاسئنئث جذمئلدئرؤ دايئندئعئ، ازاماتتئق قورعانئس، اأاريالار مةن دذلةي اپاتتاردئث الدئن الؤدئ جانة جويؤدئ ذيئمداستئرؤ دةپارتامةنتئنئث باسشئسئ باؤئرجان ئسقاقوأ رةسةيدئث 2- دارةجةلئ «قاسيةتتئ كنياز الةكساندر نةأسكي» وردةنئمةن ماراپاتتالدئ.
باؤئرجان بةيسةن ذلئنا بذل وردةن ءوز ئسئنة ءمئنسئز قئزمةتئ، ادال ةثبةگئ جانة ذلتتئق قاؤئپسئزدئك ماسةلةلةرئن شةشؤدئث ذلگئسئ مةن ادئستةمةلةرئن جةتئلدئرؤگة قوسقان جةكة ذلةسئ ءذشئن بةرئلئپ وتئر. مارتةبةلئ ناگرادانئ وعان رةسةي ذلتتئق قاؤئپسئزدئك اكادةمياسئنئث وكئلدةرئ الماتئدا تابئس ةتتئ.
5 جئل بذرئن (2007) الماتئ وبلئسئنداعئ بالپئق بي كةنتئندة كةرامزيت كئرپئشتةرئ مةن بلوكتاردئ شئعاراتئن رةسپؤبليكاداعئ ءبئرئنشئ زاؤئتتئث اشئلؤ ءراسئمئ ءوتتئ.
ةسئمدةر
99 جئل بذرئن (1913-1978) جازؤشئ، ذلئ وتان سوعئسئنئث ارداگةرئ رايئمقذلوأ راحمةتوللا دذنيةگة كةلدئ.
وزبةكستاننئث تاشكةنت وبلئسئندا تؤعان. الماتئداعئ قازاقستان كوممؤنيستئك جؤرناليستةر ينستيتؤتئن بئتئرگةن. ةثبةك جولئن «ستالين جولئ» (قازئرگئ «قازاقستان ايةلدةرئ») جؤرنالئندا جاؤاپتئ حاتشئ بولئپ باستاعان. 1941-جئلئ «سوسياليستئك قازاقستان» گازةتئنة اؤئسادئ. سول جئلئ مايدانعا كةتئپ، 1946-جئلدئث قاثتارئنا دةيئن اسكةر قاتارئندا بولدئ. سوعئستان ورالئسئمةن قازاقستان مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئندة وچةرك جانة فةلةتون جانرلارئنان سةمينار ساباعئن جذرگئزدئ. 1949-1953- جئلدارئ پوليگرافيا جانة باسپاءسوز قئزمةتكةرلةرئ كاسئپوداعئ رةسپؤبليكالئق كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ بولئپ ةكئ رةت سايلاندئ. 1953-1961 - جئلدارئ «جذلدئز» جؤرنالئندا پروزا ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ بولدئ. 1971 - جئلدان قازاقستان جازؤشئلار وداعئ جانئنداعئ كوركةم ادةبيةتتئ ءناسيحاتتاؤ بيؤروسئ ديرةكتورئنئث ورئنباسارئ بولئپ ئستةدئ. اؤدارما سالاسئندا س.اينيدئث «بذقارا» تريلوگياسئنئث ةكئ كئتابئن قازاقشالاعان. ءبئراز تؤئندئسئ ورئس تئلئنة اؤدارئلعان. جازؤشئنئث «ؤادة» اثگئمةسئ، «جاسئل بةلةس»، «تذيةلئ ادام»، «بالداقتئ ادام» پوأةستةرئ، «قارا جورعا» رومانئ، 2003 - جئلئ 3 تومدئق شئعارمالار جيناعئ جارئق كوردئ.
بئرنةشة وردةن، مةدالدارمةن ماراپاتتالعان.
59 جئل بذرئن (1953) فؤتبولشئ، كسرو سپورت شةبةرئ، قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث جانة شةشةنستان (يچكةريا) رةسپؤبليكاسئنئث ةثبةك سئثئرگةن جاتتئقتئرؤشئسئ تالعايةأ أايت ابدؤحاميت ذلئ دذنيةگة كةلدئ.
تاراز قالاسئندا تؤعان. تاراز پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئن بئتئرگةن. 1971-1981 - جئلدارئ تاراز قالاسئنداعئ «الاتاؤ»، «حيميا»، الماتئ قالاسئنداعئ «قايرات»، گروزنئي قالاسئنداعئ «تةرةك» فؤتبول كوماندالارئ قذرامئندا ويناعان. 1986-1999 - جئلدارئ «فوسفور»، «تةرةك»، «تاراز»، پاألوداردئث «ةرتئس»، قئزئلوردانئث «قايسار-حارريكةين»، شئمكةنتتتئث «سينتةز» فؤتبول كوماندالارئنئث باس جاتتئقتئرؤشئسئ بولدئ. 1999 - جئلدان قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ذلتتئق قذراما فؤتبول كومانداسئنئث باس باپكةرئ بولدئ.
108 جئل بذرئن (1904-1985) ذلتتئق ارحةولوگيا مةكتةبئنئث نةگئزئن قالاؤشئ، شئعئستانؤشئ، ادةبيةتتانؤشئ، ونةرتانؤشئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ، قازاقستان عئلئم اكادةمياسئنئث اكادةميگئ، بذكئل وداقتئق گةوگرافيا قوعامئنئث تولئق مذشةسئ، قازاق ك س ر-نئث ةثبةك سئثئرگةن عئلئم قايراتكةرئ، قازاقستان مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ مارعذلان الكةي حاقان ذلئ دذنيةگة كةلدئ.
پاألودار وبلئسئنئث باياناؤئل اؤدانئندا تؤعان. باستاپقئ ءبئلئمدئ اؤئل مةكتةبئنةن العان. سةمةي پةداگوگيكالئق تةحنيكؤمئن، لةنينگرادتاعئ شئعئستانؤ ينستيتؤتئن جانة مةملةكةتتئك ماتةريالدئق مادةنيةت تاريحئ اكادةمياسئنئث اسپيرانتؤراسئن بئتئرگةن. 1921-1925 - جئلدارئ «تاث» جؤرنالئ مةن «قازاق ءتئلئ» گازةتئنئث رةداكسيالارئندا قئزمةت اتقارادئ. وسئ جئلدارئ ول م.اؤةزوأپةن، م.جذمابايةأپةن تانئسادئ. 1926-1927 - جئلدارئ ك س ر و عئلئم اكادةمياسئنئث اكادةميگئ ا.فةرسمان مةن پروفةسسور س.رؤدةنكونئث باسشئلئعئمةن ذيئمداستئرئلعان قازاقستان جانة التاي ارحةولوگيالئق جانة ةتنوگرافيالئق ةكسپةديسيالارئنئث جذمئسئنا قاتئسادئ. ةكسپةديسيا كةزئندة ءا.بوكةيحانوأپةن تئعئز قارئم-قاتئناس ورناتئپ، بئرلةسئپ قئزمةت ءئستةيدئ.
1928 جئلدان قازاق حالقئنا قاتئستئ ءادةبي، مذراعاتتئق ماتةريالدار جيناقتاؤمةن شذعئلدانادئ. 1929 جئلئ اباي شئعارمالارئ تؤرالئ ديپلومدئق جذمئس قورعاپ، ورئس گةوگرافيا قوعامئ مذراعاتئنداعئ اباي قولجازبالارئ تؤرالئ ناقتئ تاريحي دةرةكتةر نةگئزئندة عئلئمي دايةكتئ تذجئرئمدار جاسايدئ. 1930 - جئلدان تةرمينولوگيالئق كوميسسيانئث عالئم حاتشئسئ، شئعئستانؤ ينستيتؤتئنئث وقئتؤشئسئ، ماسكةؤدةگئ ماتةريالدئق مادةنيةت تاريحئ ينستيتؤتئنئث ئزدةنؤشئسئ جانة عئلئمي قئزمةتكةرئ بولادئ. وسئ جئلدارئ ول شئعئس تذركئستان ارحةولوگياسئ مةن ونةرئ بويئنشا ماماندانئپ، بئرنةشة ارحةولوگيالئق ةكسپةديسيالارعا قاتئسادئ.
1939-1941 - جئلدارئ ك س ر و عئلئم اكادةمياسئنئث قازاق بولئمشةسئ تاريح ينستيتؤتئنئث اعا عئلئمي قئزمةتكةرئ بولادئ. وسئ جئلدارئ ونئث «ءماشهذر ءجذسئپ مذراسئنداعئ تذركئ ةپوسئ»، «دةكابريستةر جانة قازاقستان»، «الئشةر ناؤاي جانة قازاق مادةنيةتئ»، «مذحاممةد حايدار - تاريحشئ»، «شوقان ءؤاليحانوأ جانة ورتا ازيا تاريحئ»، «سؤأوروأ»، «جامبئل جابايةأ» اتتئ ةثبةكتةرئ جارئق كورةدئ. 1941 - جئلئ ك س ر و عئلئم اكادةمياسئ قازاق بولئمشةسئنئث تاريح ءبولئمئن باسقاردئ. وسئ قئزمةتتة ءجذرئپ «حاندار جارلئعئنئث تاريحي ماثئزئ» دةگةن تاقئرئپتا قورعاعان كانديداتتئق ديسسةرتاسياسئندا كونة قئپشاق تاريحئنا بايلانئستئ قذندئ زةرتتةؤلةر جاسايدئ. 1958-1976- جئلدارئ سئرداريا، شؤ، تالاس وزةندةرئ بويئندا جانة وتئرار، ساؤران، سئعاناق قالالارئ ورنئندا قازبا جذمئستارئن جذرگئزئپ، سونئث نةگئزئندة «كونة قازاق جةرئنئث قالالارئ مةن قذرئلئس ونةرئنئث تاريحئ» اتالاتئن مونوگرافياسئن جاريالايدئ. ق.اقئشةأ، م.قادئربايةأ، م.ورازبايةأتارمةن بئرگة ورتالئق قازاقستاندا جذرگئزگةن ارحةولوگيالئق قازبا جذمئستارئنئث قورئتئندئسئ سانالاتئن «ورتالئق قازاقستاننئث ةجةلگئ مادةنيةتئ» اتتئ عئلئمي-زةرتتةؤ ةثبةگئن جازئپ، كئتاپتئث رةداكسياسئن باسقارادئ.
عالئم «قازاق حالقئنئث كونة زامانداعئ اقئندئق ونةرئنئث شةبةرلةرئ» اتتئ ةثبةگئندة قازاق حالقئنئث ةپيكالئق جئر ءداستذرئن دامئتقان اقئندارعا، شةبةر ورئنداؤشئلارعا، سال-سةرئلةرگة توقتالئپ، ولاردئث ءسوز ونةرئندةگئ ورنئن ايقئندادئ. ةثبةكتةگئ عئلئمي تذجئرئمدار تانئمدئق تةرةثدئگئمةن ةرةكشةلةنةدئ، وندا كونة ويشئلداردان باستاپ جاناق، شوجة، ارئستانباي، ماراباي، ءسذيئنباي، جامبئل، نذرپةيئس، يسا سةكئلدئ اقئندار شئعارمالارئ تالدانادئ. «تامعالئ تاس جازؤئ» اتتئ زةرتتةؤئندة ادةبي-تاريحي هام مادةني دةرةكتةر مولئنان كةزدةسةدئ.
عالئم سونئمةن قاتار قئرعئز حالقئنئث «ماناس» ةپوسئ تؤرالئ عئلئمي-زةرتتةؤ ءئسئنئث دامؤئنا ذلةس قوستئ. قئرعئز ةپوسئن دذنية جذزئنة العاش تانئستئرعان ش.ءؤاليحانوأ، كةثةس زامانئندا باستاپقئ زةرتتةؤلةردئ جذرگئزگةن اؤةزوأ بولسا، كةيئننةن وسئ ءداستذر مارعذلاننئث «شوقان جانة ماناس» اتتئ مونوگرافياسئندا جالعاستئ. ول ةپوستاعئ ءومئر شئندئعئ، جئردئث شئعؤ تةگئ، ءداؤئرئ، كةيئپكةرلةرئ مةن كوركةمدئك كةستةسئ جانة ماناسشئلاردئث جئردئ جةتئلدئرؤدةگئ قئزمةتئ، ت.ب. جونئندة عئلئمي ماثئزئ جوعارئ پئكئرلةر ايتتئ. 1957-1967 - جئلدارئ ءؤاليحانوأتئث عئلئمي مذرالارئن جينايتئن توپقا (اؤةزوأ، س.بايئشةأ، س.مذقانوأ، ق.ساتبايةأ، ا.نذسئپبةكوأپةن بئرگة) باسشئلئق ةتئپ، ونئث تاثدامالئ جانة 5 تومدئق شئعارمالار جيناعئن جارئققا شئعاردئ.
ونئث ئنتا-جئگةرئ مةن ذسئنئسئ بويئنشا قازاق دالاسئنئث ةث شالعاي اؤداندارئندا بئرنةشة ارحةولوگيالئق جانة ةتنوگرافيالئق ةكسپةديسيالار ذيئمداستئرئلدئ. ول وزئنة دةيئنگئ قازاقستاندئ زةرتتةؤشئ ورئس عالئمدارئنئث قازاق دالاسئ تةك كوشپةلئلةر مةكةنئ بولدئ دةگةن تذجئرئمدارئنئث شئندئققا ساي كةلمةيتئندئگئن دالةلدةدئ. عالئم 40- جئلداردئث اياعئندا بئرنةشة رةت ساياسي قؤدالاؤعا ذشئرادئ، كةيئن دة ذدايئ ساياسي باقئلاؤدا بولدئ، عئلئمي ورتانئث كةيبئر قيسئنسئز سئندارئنا ذشئرادئ. مارعذلان تاريح، ارحةولوگيا، ةتنوگرافيا، ادةبيةت، ونةر (قولدانبالئ جانة ساؤلةت ونةرئ) جانة مةتاللؤرگيا سالاسئنا قاتئستئ 300 دةن استام عئلئمي-زةرتتةؤ جذمئستار، 100 دةن استام ةنسيكلوپةديالئق ماقالالار جازدئ، سونئمةن قاتار قازاقستاندئق ةتنوگرافتاردئث، ارحةولوگتاردئث، تاريحشئلاردئث بئرنةشة بؤئنئن دايارلادئ. ونئث عئلئمي ةثبةكتةرئنئث ءبئرقاتارئ شةت ةل تئلدةرئنة اؤدارئلدئ.
اكادةميك تاپقان تاريحي قذندئلئقتاردئث 243 ئ بذگئنگئ تاثدا رةسةي مذراجايلارئندا ساقتاؤلئ. اتالمئش قذندئلئقتاردئث كوپشئلئگئ قازاق ةنسيكلوپةدياسئندا اتالئپ ءوتئلةدئ. قازاقستاندئق عالئم بئرنةشة مارتة قذندئلئقتاردئ قايتارؤعا تالاپتانعانئمةن ساتسئزدئككة ذشئراعان. تةك 1989 - جئلئ تذركئستانداعئ قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئنة 1399 - جئلئ قارناق قالاسئندا ءابدئلازيز شارافؤتدين ذلئ تةبريزي قذيعان «تايقازان» قايتارئلعان. قازان كةثةس جئلدارئ لةنينگرادقا اكةتئلئپ، ذزاق ؤاقئت سوندا بولعان. تايقازاننئث ةلگة ورالؤئنا قازاقستاندئق عالئمداردئث، ونئث ئشئندة الكةي مارعذلاننئث كوپ ةثبةگئ سئثگةن.
1991 - جئلئ ش.ؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح، ارحةولوگيا جانة ةتنوگرافيا ينستيتؤتئنداعئ ارحةولوگيالئق ورتالئقتئث نةگئزئندة مارعذلان اتئنداعئ ارحةولوگيا ينستيتؤتئ قذرئلدئ. استانا، پاألودار، ةكئباستذز، جةزقازعان قالالارئ مةن وثتذستئك قازاقستان وبلئسئندا، باياناؤئل، ةكئباستذز اؤداندارئندا بئرنةشة كوشةلةر، مةكتةپتةر مارعذلان ةسئمئمةن اتالادئ. پاألودار قالاسئندا ءمذسئنئ ورناتئلعان، سونداي-اق س.تورايعئروأ اتئنداعئ پاألودار پةداگوگيكالئق ؤنيأةرسيتةتئندة مارعذلان اتئندا ستيپةنديا تاعايئندالئپ، مذراجاي اشئلعان. 2004 - جئلئ 100 جئلدئق مةرةيتويئ يؤنةسكو-نئث شةشئمئمةن دذنيةجذزئلئك دةثگةيدة اتالئپ ءوتتئ.
«ةثبةك قئزئل تؤ»، «حالئقتار دوستئعئ»، «لةنين» وردةندةرئمةن جانة مةدالدارمةن ماراپاتتالعان.
101 جئل بذرئن (1911-1984) بيولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ اپپاسوأ راسيم نيزامي ذلئ دذنيةگة كةلدئ.
الماتئ وبلئسئنئث قاپال اؤدانئندا تؤعان. الماتئ مال دارئگةرلئك ينستيتؤتئن بئتئرگةن. 1949 - جئلدان قازاقستان عا زوولوگيا ينستيتؤتئنئث عئلئمي قئزمةتكةرئ بولعان. ونئث 40 قا جؤئق عئلئمي ةثبةگئ بار. نةگئزگئ عئلئمي ةثبةكتةرئ قازاقستانداعئ جابايئ جانؤارلار مةن مالدئث قانئندا، ئشةگئندة كةزدةسةتئن پارازيتتةر جانة سولار ارقئلئ تارالاتئن اؤرؤلاردئ زةرتتةؤگة ارنالعان.