ورالدا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي شارا وتكىزىلدى
ورالدىق ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشىلاردىڭ اتالمىش شارانى ءدال وسى جەردە ۇيىمداستىرۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى وسىدان تۋرا 100 جىل بۇرىن، 1917 -جىلى 19-22 - ءساۋىر كۇندەرى ورال وبلىسى قازاق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وبلىستىق قازاق سەزى قازىرگى ج. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجگە قاراما- قارسى ورنالاسقان جۇبان ساياباعىنىڭ ورنىندا بولعان عيماراتتا وتكەن ەكەن.
وسىنداي قاستەرلى ورىندا م. وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى (رەجيسسەرى ءاليا سۇندەتقاليەۆا) تەاترلاندىرىلعان كورىنىس قويىپ، ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ، ءوز الدىنا ەل بولۋدى ماقسات ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس- قيمىلىن بەينەلەدى. اسىرەسە، ءاليحان بوكەيحانوۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ سىندى الاش ارىستارىنىڭ جەردى حالىق ءۇشىن ساقتاۋ، قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىل، ءدىن، ءدىل جانە ۇلتتىق مادەنيەت ۇستەمدىگى بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى سوزدەرى اسەرلى شىقتى.
ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن»، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «الاش ۇرانى» اتتى ولەڭدەرى وقىلدى. «الاش ۇرانىن» (ءانىن جازعان ۇشقىن جامالبەك) «باتىس ستار» توبى اۋەلەتە شىرقاپ، جينالعانداردىڭ رۋحىن كوتەردى.
جيىندا الاشتانۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا، ولكەتانۋشى، ەڭبەك ارداگەرى جايساڭ اقباي، اقىن، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، م. وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ ءسوز الىپ، الاش قايراتكەرلەرى كوتەرگەن مەملەكەتتىلىك يدەياسىنىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ ماقسات- مىندەتتەرىمەن تولىق ۇندەسەتىنىن، ولار اڭساعان تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعانىنداي، بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن رۋحاني جاڭارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«ورال قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى 1917 -جىلعى 19 - ساۋىردە تۇسكى 12.00-دە باستالىپ، وعان قازاق جەرىنىڭ ءار ايماعىنان، وسى وڭىردەگى اۋىل، بولىستاردان، ۋەزدەردەن 800-دەن استام دەلەگات قاتىسقان. ول كەزدە بۇل جەردە اعاشتان تۇرعىزىلعان سيرك ءۇيى بولعان. ادامدار ىشكە سىيماي، سىرتتا تۇرعاندارى نە ايتىلىپ جاتقانىن ءبىر- بىرىنەن ءبىلىپ وتىرعان. جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ ءتوراعا بولىپ سايلانعان جيىن رەسەيدە بولعان ساياسي توڭكەرىستىڭ ءمانىن، قازاق حالقىنا ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزەتىن مەزگىل كەلگەنىن ۇقتىرۋدى ماقسات ەتكەن.
سەزدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى عۇبايدوللا الىبەكوۆ تە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ سەكىلدى ورال رەالدىق- اسكەري ۋچيليشەسىنىڭ تۇلەگى ەدى. سەزدە عۇبايدوللا الىبەكوۆ پەن الپىسباي قالمەنوۆ جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. حاتشىلىققا سايلانعان عابباس جەتپىسوۆ، قايىرشاھ احمەتجانوۆ، ەرمۇحانبەت ارعىنشيەۆتەر دە سول كەزدەگى كوزى اشىق، زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولاتىن. ءتورت كۇنگە سوزىلعان سەزدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى، رەسەيدەگى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەگەن كوزقاراس، اگرارلىق جانە ءدىني ماسەلەلەر، جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆ ۇسىنعان «ۋاقىتشا ەرەجەلەر» باعدارلاماسى تالقىلاندى. ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن- قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن وسىلايشا جاريا ەتۋ قازاق زيالىلارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ورالداعى وقىعان قازاقتاردىڭ وتە ءبىلىمدارلىعىن، ىسكەرلىگىن جانە مەملەكەت، حالىق ءۇشىن جانىن قيۋعا دايىن بولعاندىعىن تانىتادى. ال ۋاقىتشا ەرەجەلەر قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدىڭ العىشارتى ەدى»، دەدى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا.
اۆتور: ەلجان ەرالى 
