كارىم ءماسىموۆتىڭ 100 كۇنى
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، ەكىنشى پرەمەرلىك مەرزىم بىرىنشىسىنە قاراعاندا ءبىرشاما وزگەرەك. سوڭعى كەزدە ۇكىمەت توڭىرەگىندە ايتىلىپ جۇرگەن اتىشۋلى وتستاۆكالار مەن تاعايىنداۋلار ورىن الا ما؟ ءماسىموۆتىڭ الداعى ساياساتى قانداي بولماق؟ پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەر ورىندالا ما؟
ناتيجەلى مەنەدجەر تۋرالى ميف
كارىم ءماسىموۆ دەگەندە، نەگە ەكەنى بەلگىسىز «ناتيجەلى مەنەدجەر» تۇلعا ەلەستەيدى. جالپى مۇنداي وبراز بىرتىندەپ قالىپتاستىرىلدى. ەلىمىزگە اقىلى مەن ويى، قابىلەتى جوعارى جانە ءىسى ناتيجەلى ساياساتكەر كەرەك بولدى. ءماسىموۆ سونىڭ تاماشا ۇلگىسى. جالپى، مەملەكەت باسشىسى كارىم قاجىمقان ۇلى باياعىدا-اق «داعدارىسقا قارسى ناتيجەلى قىزمەت ەتكەن قايراتكەر» رەتىندە باعالانىپ ۇلگەردى. 2007-2009 - جىلدارى قيىن داعدارىستان قازاقستاندى قۇتقارىپ، ەكونوميكاعا جاڭا سەرپىن بەردى-مىس. سودان بەرى پرەمەردىڭ توڭىرەگىندە وسىنداي ميف قالىپتاستى. پرەزيدەنتتىڭ «ماڭگىلىك كومەكشىسى» (ء يا، ءماسىموۆ ءوزىن وسىلاي اتايدى) ەلىمىزدەگى ۇكىمەت باسىندا ەڭ ۇزاق وتىرعان پرەمەر-مينيستر، تاماشا مەنەدجەر، تاجىريبەلى باسقارۋشى رەتىندە تاريحتا قالاتىن ءتۇرى بار.
«جابىق» ۇكىمەت
ساياساتكەردىڭ ءوز ورنىنا قايتا ورالاتىنىن، ءتىپتى، ەڭ بىلگىر دەگەن ساراپشىلار دا بولجاي العان جوق. ءبىر جاعىنان، قايتا تاعايىنداۋ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ماسىموۆكە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن بىلدىرسە، ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتىك اپپاراتتا كادر تاپشىلىعى بار ەكەنىن سەزدىردى. ال سەرىك احمەتوۆتىڭ قالاي دەگەندە دە وتستاۆكاعا كەتەتىنى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتى قاتال سىناپ، ءتىپتى «جازالايتىنىن» ايتقاندا بەلگىلى بولعان. ءتىپتى، سول تۇستا ۇكىمەتشىل ب ا ق-تا «ۇكىمەت قايدا قاراپ وتىر؟» دەپ مينيسترلەر كابينەتىنە سىن مەن ساۋالداردى قارشا جاۋدىرىپ ەدى. ال وسى جىلدىڭ 2- ساۋىرىندە كارىم ءماسىموۆ ۇكىمەت ءتوراعاسى ەتىپ تاعايىندالعاندا كەيبىرەۋلەر مۇنى ءساۋىر ايىنداعى قالجىڭعا بالاعان بولاتىن. ءبىراق ساۋىردەگى وقيعالار ەش قالجىڭسىز ورىن العان ەدى.
كارىم ءماسىموۆ كەلگەننەن كەيىن مينيسترلەر كابينەتى ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. وزگەرگەنى - ۇكىمەتتىڭ ب ا ق پەن قوعامنان وقشاۋلانۋى. جۋرناليستەر ۇكىمەت وتىرىستارىنا قاتىستىرىلماي، تىكەلەي ەفير تاراتىلۋ توقتادى. بۇنداي جابىق ساياسات «قىرۋار شارالاردى تەز ارادا شەشۋ قاجەتتىلىگىمەن، ۋاقىت تاپشىلىعىمەن» ءتۇسىندىرىلدى. جاقسى، سولاي دەلىك. الايدا، وقشاۋلانۋ ءماسىموۆ كابينەتىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدا ءبىرشاما قيىندىق تۋعىزادى. اسىرەسە قابىلدانىپ جاتقان ماڭىزدى شەشىمدەرگە قاتىستى كۇڭگىرت جايلار تىم كوپ. ءبىر انىعى، بۇندا ۇلكەن گاپ بار سەكىلدى.
ساتسىزدىك ىقتيمالدىلىعى جوعارى
سونىمەن جاڭا ءتوراعانىڭ باسشىلىعىمەن ۇكىمەت ءۇش ايدان استام ۋاقىتتا نە ىستەدى؟
تاعايىندالۋدان كەيىنگى ءبىر اپتادان سوڭ بيۋجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالىپ، ماجىلىسكە تانىستىرىلدى. 14- ءساۋىر كۇنى كەزەكتى وتىرىستا «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جول كارتاسى» قابىلداندى. 2012 - جىلى ايتقانىنداي، ءماسىموۆ ۇكىمەتتىڭ ەڭ الدىمەن ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىنىنە تاعى نازار اۋدارتتى. سونىمەن بىرگە، شاعىن جانە ورتا بيزنەس، اگروونەركاسىپ، كولىك پەن لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمى، قارجىلىق جۇيە مەن بانك سەكتورىن دامىتۋ مىندەتتەرى قويىلدى.
ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى - 2015-2019 - جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. ءبىر قىزىعى، مەملەكەتتىك باعدارلاما كەڭ تالقىلاۋعا تۇسپەي، ءبىر اۋىزدان ماقۇلداندى. بۇعان دەيىنگى باعدارلامالار توڭىرەگىندە ۇلكەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، سوڭىندا ەش ناتيجە بەرمەگەن بولاتىن. بۇل ساتسىزدىكتىڭ ءبىر ۇشى ماسىموۆكە دە ءتيىپ وتىر. سەبەبى، الدىڭعى باعدارلاما ءدال ونىڭ پرەمەرلىك قىزمەتىندە جۇزەگە اسىرىلعان ەدى.
سوندىقتان، جۇزەگە اسىرىلماعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ سەكىلدى ەڭ اۋىر كەزەڭ سەرىك احمەتوۆكە جۇكتەلگەنىن ۇمىتپاعان ءجون. سەرىك احمەتوۆ ءوزىن جارنامالاۋمەن اينالىسقان جوق، تازا جۇمىس ىستەدى. ال ەندى كارىم قاجىمقان ۇلى قايتادان ەكى ويلى كۇيدە جۇمىسقا كىرىستى. «2015-2019» باعدارلاماسىنىڭ قوعام تالقىلاۋىنان وتپەۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىدان. ويتكەنى اتالمىش جوبانىڭ دا ساتسىزدىككە ۇشىراۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ءتىپتى، ۇكىمەت ءوز سايتىنا بۇل باعدارلامانى جاريالاعان جوق. و باستا، ءماسىموۆتىڭ جابىق ساياساتتى جۇرگىزۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بەدەلىنەن ايرىلعان ۇكىمەتتىڭ ەندى قاتەلەسۋگە قاقىسى جوق.
كەلەسى جىلدان باستاپ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇلتتىق ستاندارتتار جۇيەسىن جاساماق. قازاقستانداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. الماتى قارجى ورتالىعىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. ول وسى جىلدىڭ 1- جەلتوقسانىنا دەيىن دايىندالۋى ءتيىس. پرەزيدەنت بۇل باعىتتا الماتىنى ۇلى جىبەك جولىنىڭ قارجىلىق ورتالىعىنا اينالدىرۋ تاپسىرماسىن بەرىپ قويعان ەدى. سوندىقتان، قازىرگى ۇكىمەت الماتىداعى ءولى كۇيىندەگى قور بيرجاسىن ءتىرىلتۋى ءتيىس. وسىعان وراي، 22- مامىردا استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا ءماسىموۆ شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى تارتۋ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. ال كەيىنىرەك ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.
ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالاتىنى جاريالاندى. مەملەكەت يەلىگىندەگى نىساندار 30 پايىزعا ازاياتىنى ايتىلدى. ونىڭ قاتارىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى، رەسپۋبليكا سارايى، نەكە سارايى، «قايرات» فۋتبول كلۋبى جانە تاعىسىن تاعىلار. شىندىعىن ايتقاندا، ۇلتتىق ماڭىزى بار نىسانداردىڭ جەكەمەنشىككە قايتا ءوتۋى قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماق. اتىشۋلى ناۋقاننىڭ سوڭى قالاي بىتەتىنى ەندى بەلگىسىز.
ديپلوماتيالىق قىزمەتى
ءماسىموۆ جاڭا پرەمەر رەتىندە كوپشىلىكتىڭ الدىندا ماسكەۋدەگى كەدەن وداعى ەلدەرى ۇكىمەت ءتوراعالارىنىڭ كەزدەسۋىندە كورىندى. ول وزىنە تاپسىرىلعان مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى دەۋگە دە بولادى. سەبەبى، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شارتتان بارلىق ساياسي ماسەلەلەر الىنىپ تاستالىندى. ديپلومات رەتىندەگى ميسسياسى ءساتتى اياقتالدى. كەلەسى قىزىقتى ميسسيالاردىڭ ءبىرى، ءتىپتى بىرەگەيى دەپ تە اتاسا بولادى، بۇل - ۋكراينانىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى پەتر پوروشەنكونىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىسۋى.
كارىم ءماسىموۆ استانانىڭ كييەۆپەن اراداعى جاعدايدى ۇزەبەيتىنىن، ماسكەۋدىڭ قاس-قاباعىنا قارامايتىنىن نىق كورسەتىپ كەتتى. جالپى، ءماسىموۆ ديپلوماتيالىق قابىلەتىن بايقاتتى. ساراپشىلار، ونى قازاقستانداعى ىشكى تالاس-تارتىستا بارلىق كۇشتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قالعان تۇلعا رەتىندە باعالايدى. ال حالىقارالىق دەڭگەيدە ك. ءماسىموۆ رەسەيمەن دە، قىتاي جانە ا ق ش-پەن تەڭ دارەجەدەگى بايلانىستا. سوندىقتان، ول كوپشىلىك ءۇشىن كومپروميستى تۇلعا بولىپ ەسەپتەلىنەدى.
«وبلىستاردى ارالايمىن»
ەندىگى تاڭدا پرەمەر جازعى دەمالىستار ناۋقانىندا وبلىستاردى ارالاۋدى كوزدەپ وتىر. «بيىلعى جازدا مەن 2012 - جىلداعى سەكىلدى بارلىق وبلىستاردى ارالاعىم كەلەدى. وندا جەرگىلىكتى جەرلەردە ورىن الىپ وتىرعان ناقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعاندى ءجون سانايمىن. وسى وبلىستىق ساپارلارىمدا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان سىندارلى ۇسىنىستار جاسالسا، ونى وڭىرلەردە تالقىلاۋ دۇرىس بولاتىن ەدى دەپ سانايمىن»، - دەگەن ەدى. ۇكىمەت ءتوراعاسىنىڭ وسى ساپارىندا يندۋستريالاندىرۋدىڭ جەمىستەرى مەن جەڭىلىستەرى، كەمشىلىكتەرى ايتىلاتىنى كۇمانسىز.
جاڭا مينيسترلەر كەلۋى مۇمكىن
الايدا، بۇگىندە ءماسىموۆ كابينەتى ەكونوميكالىق عاجايىپ جاساي قويادى دەۋگە سەنۋ قيىن. سەبەبى، بۇعان دەيىنگى ۇكىمەتتىڭ ەشقايسىسى ءمىنسىز قىزمەتپەن ماقتانا المايدى. ءماسىموۆ ەڭ الدىمەن ۇكىمەتتىڭ ابىرويى مەن بەدەلىن قايتارۋعا تىرىسىپ باعۋدا. الايدا، مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسۋ قوعامعا جۇمباق كۇيدە جۇرگىزىلۋدە. ءماسىموۆتىڭ باستى ميسسياسى دا وسى. ۇكىمەت، وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتتىك باعدارلامانى جەمە-جەمگە كەلگەندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ اتقاراتىنىن ەستەن شىعارعان سەكىلدى. كوپ جاعدايدا ساتسىزدىكتەر ءدال وسى قۇرىلىمدارداعى مەنەدجمەنتتىڭ الىسىزدىگىنەن، سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بولۋىنان تۋىندايدى. ال مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا رەفورما جۇرگىزبەي ايتارلىقتاي ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەكونوميست مامانداردىڭ پىكىرىنشە، دامۋ باعدارلامالارىنىڭ قابىلدانۋى باسەكەلەستىك پەن ءوندىرىستىڭ دامۋىنا اكەلمەيدى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن مەملەكەتتىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋى، رەتتەۋى مەن قاداعالاۋى، جوبالاردى وتاندىق كومپانيالاردىڭ اتقارۋى شىن مانىندەگى باسەكەلەستىك پەن قىزمەت ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. اسىرەسە، حالىقارالىق نارىققا شىققاندا. سوندىقتان مۇنىڭ ءبارى سوتسياليستىك ەكونوميكانى جانداندىرۋعا ۇقسايدى. ەكونوميكانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۇبىندە ونىڭ دامۋىنىڭ تەجەلۋىنە اكەلەدى.
وسىعان قاراعاندا، كارىم ءماسىموۆ كۇزگە قاراي مينيسترلەر كابينەتىنە ەداۋىر وزگەرىستەر اكەلۋى مۇمكىن. سوڭعى ۋاقىتتا ايتىلىپ جۇرگەن اتىشۋلى وتستاۆكالار مەن تاعايىنداۋلاردىڭ بولۋى عاجاپ ەمەس. ۇكىمەتكە جاڭا تۇلعالاردىڭ قوسىلۋى دا ىقتيمال. سەبەبى، جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي ەكونوميكالىق وسىمنەن گورى، ۇكىمەت ءيميدجىن كوتەرۋ باستى مىندەتكە قويىلعان. بۇعان كارىم قاجىمقان ۇلىنا 1,5 جىل عانا ۋاقىت بەرىلدى. وسى ۋاقىتتان كەيىن ول قىزمەتىمەن قايتا قوشتاساتىنى ءمالىم (ەگەر عاجايىپ ورىن الماسا). سەبەبى، 2016 -جىلى پرەزيدەنت سايلاۋى كەلە جاتىر.
دياس بەيسەنبەك
«تۇركىستان»
